LÀNG – ký ức lương thiện

Tạp chí Văn nghệ số 1 (3-1948) đăng truyện ngắn “Làng” của Kim Lân. Nhân dịp kỷ niệm 75 năm Báo Văn nghệ (1948-2023) ra số đầu tiên, một ấn phẩm văn chương đẹp ra mắt độc giả – “Tuyển tập truyện ngắn 75 gương mặt văn nghệ”. Thiên truyện cổ điển Làng vẫn “đứng chân” trong tuyển tập này, nó có một vị trí vững chắc trong lòng độc giả, được đưa vào giảng dạy ở nhà trường phổ thông (SGK Ngữ văn 12) và các bậc học trên. Vì, xét đến cùng văn hóa Việt Nam mang tính cộng đồng cao, xuất phát từ đơn vị cơ bản “làng”.

Làng là một phạm trù văn hóa, một lưu dấu phong tục tập quán, một bệ phóng của mỗi người dân Việt Nam vốn được minh định là phát tích từ văn minh lúa nước và thuần nông (chiếm đa số cư dân lao động và sản xuất). Cho đến thập niên thứ ba của thế kỷ hai mươi mốt, dân số Việt Nam đã cán đích 100 triệu, Thế giới đạt tới mốc 8 tỷ người, thì nhìn đại thể, Việt Nam vẫn là một nước nông nghiệp “toàn tòng”.

Văn chương Việt Nam đương đại đang hướng ra đô thị, thị dân, di dân hơn là hướng về khu vực “tam nông” (nông thôn – nông nghiệp – nông dân). Nói cách khác là tinh thần “cố hương” có phần giảm sút rõ rệt, tuy nhiên chưa đến mức triệt tiêu. Hiếm hoi dần những tác phẩm xuất sắc như các tiểu thuyết “Bão biển” của Chu Văn, “Đất làng” của Nguyễn Thị Ngọc Tú, “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường, “Kẻ ám sát cánh đồng” của Nguyễn Quang Thiều hay truyện “Cánh đồng bất tận” của Nguyễn Ngọc Tư. Vì thế, văn hóa Việt Nam, xét về căn cơ, cho đến nay vẫn là văn hóa làng xã, có tính cộng đồng cao, với cả hai mặt tích cực và hạn chế của nó. Nên dễ hiểu vì sao người Việt giàu ký ức, hoài niệm dĩ vãng, hay hồi cố về làng quê hơn về phố phường.

Tôi nghĩ, “Có một miền quê yêu thương” của tác giả Trần Công Bổng là một tác phẩm toàn tâm toàn ý viết về LÀNG, theo triết lý lão thực. Xuất phát điểm để tác giả viết tác phẩm có tính chất hồi ức (hay gọi là hồi ký, tự truyện cũng đúng), theo tôi, là tựa vững trên KÝ ỨC LƯƠNG THIỆN. Con người (cá thể) hay một cộng đồng (dân tộc) đều có ký ức, đó là lý do tồn tại, hay là cách thế tồn tại trong một thế giới đầy bể dâu. Đọc “Có một miền quê yêu thương”, độc giả sẽ “chạm” và “thấm” liên tục vào hai chữ KÝ ỨC.

Nói cách khác, dòng ký ức tuôn chảy thao thiết, mạnh mẽ từ trang đầu đến trang cuối tác phẩm. Điểm sáng rạng rỡ nhất của tác phẩm, tôi nghĩ, chính là trường đoạn “Quê tôi được Bác Hồ về thăm” (trang 132-143). Miền Bắc trước 1975 có bao nhiêu làng nhận được vinh dự to lớn, trở thành ký ức văn hóa vĩnh hằng như làng Vĩnh Tuy?! Những tấm ảnh lịch sử Bác Hồ về thăm LÀNG đã trở thành bảo vật của quê hương, bởi “Ta bên Người, Người tỏa sáng trong ta/ Ta bỗng lớn ở bên Người một chút” (Tố Hữu – Sáng tháng Năm).

Hồi ức “Có một miền quê yêu thương” của Trần Công Bổng.

LÀNG – nhìn từ đại lượng văn hóa

Bất luận sự vật nào cũng có tiểu sử (lịch sử) với nội hàm quá khứ – hiện tại- tương lai. Thế giới tuân theo quy luật “vạn vật hấp dẫn” và “ vạn vật hữu linh”, vừa vô hình vừa hữu hình. Nghĩa là mọi sự vật đều có linh hồn từ con người đến cây cối, chim muông, đất đai, sông nước, gió mưa, ánh nắng mặt trời hay ánh sáng của vầng trăng đến muông thú; từ vật vô tri vô giác đến các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật.

Một LÀNG có tên Vĩnh Tuy (xã Vĩnh Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An) gồm ba xóm Vĩnh Tiến, Vĩnh Phúc và Bắc Tháp được kể trong sách hẳn là không gian “địa linh nhân kiệt”. Nhưng cái gọi là “truyền thống” không tự dưng trên trời rơi xuống hay dưới đất mọc lên. Tất cả đều có nguyên nhân sâu xa về xã hội – tự nhiên – lịch sử – văn hóa từ thời đại này sang thời đại khác.

LÀNG mang vẻ đẹp nguyên thủy: “Làng tôi đó, miền ký ức tuổi thơ tôi, là nơi bình dị, yên ả như dòng sông quê hương ngày đêm âm thầm mang phù sa bồi đắp cho ruộng đồng, mùa màng tươi tốt, như dòng sông đã chắt mật phù sa, hòa mồ hôi của tổ tiên, ông bà, của cha mẹ, làm thành hạt lúa thảo thơm, củ khoai, củ sắn ngọt bùi…nuôi tôi lớn thành người. Hai tiếng quê hương tưởng chừng vô cùng giản đơn, nhưng để thấu hiểu hết lại phải cảm nhận bằng sự trải nghiệm và cả tâm hồn”.

Tiểu sử LÀNG không bó hẹp hay đơn giản khuôn theo lịch đại (thời gian) mà phải xét từ đồng đại (các nhân tố tác thành), hỗn dung trong một đơn vị kinh tế – xã hội – văn hóa – giáo dục – văn học nghệ thuật. Cách viết (như thế nào) mới quan trọng hơn đối tượng viết (về cái gì). Đọc tác phẩm của tác giả Trần Công Bổng, thì thấy “đại lượng văn hóa” của LÀNG là biến thiên và thặng dư, vì có tính chất tập hợp của nhiều tổng số. Ở đây là “thặng dư chữ”. Nếu kết cấu hợp lý (cô đúc) hơn thì “đại lượng” này sẽ tạo một “cú đấm nghệ thuật” hiệu quả cao hơn khi biết cách kiến tạo những “điểm nhấn” trong quá trình viết – là nói theo hướng lý tưởng hóa. Nhưng như cổ nhân răn: “Có hoa mừng hoa, có nụ mừng nụ”.

LÀNG – người ta là hoa đất

Thế giới tự nhiên giàu có lên hay nghèo nàn đi, đẹp lên hay suy tàn đi, suy cho cùng là nhờ (vì, bởi) CON NGƯỜI – “Hai tiếng ấy vang lên biết bao tự hào!” (M. Gorki). Dân gian đúc kết thành chân lý, quy luật “Người ta là hoa  đất” (tục ngữ), như là định luật trong Toán học vậy. Người của LÀNG dĩ nhiên là đông đảo những người nông dân: “Lao động vất vả, vì cuộc mưu sinh vẫn phải dầm mình giữa nắng nóng mùa hè. Và gió Lào quê  tôi chưa bao giờ thôi khắc nghiệt, con người cũng chưa bao giờ thôi khổ”. Tôi thấy cách viết của tác giả đã không chạy theo lý tưởng hóa mà quên hiện thực. Quý vị nếu thường xem phim Việt hiện nay sẽ thấy một đời sống vương giả, phù hoa đa số hiện diện ở chốn thị thành, đôi khi là phồn hoa giả tạo.

Viết về người của LÀNG, tác giả thoạt tiên chạm bút vào cái gốc rễ, cái căn cơ, thiết thân với mình – những người cùng huyết thống cận kề, từ cao đến thấp theo thứ bậc mà mình gắn bó như một sự sắp đặt vừa ngẫu nhiên vừa tất nhiên của số phận: Từ “Người chắp cánh tuổi thơ tôi” (Ông, Bà nội), những trang viết, theo cảm nhận của tôi, hay nhất trong tập sách. Về sau này dù đi bốn phương trời, dù ăn mòn cơm thiên hạ, dù được học hành đến nơi đến chốn và có ít nhiều công thành danh toại thì cái gốc rễ như sự khởi thủy luôn luôn là từ ông bà, cha mẹ. Bởi họ đã sinh thành, dưỡng dục những “hậu sinh khả úy”, như chính tác giả là một “nhân chứng”.

Trong giáo dục đạo đức hiện nay, chúng ta đôi lúc viển vông và trừu tượng khi dạy trẻ thơ và cả người trưởng thành yêu những gì ngoài tầm nhìn, tầm nghĩ, nên đôi khi rơi vào huyễn tưởng và hoang đường. Tôi khi còn đi dạy đại học, đã làm trắc nghiệm về “THẦN TƯỢNG” với sinh viên của mình. Hầu như hiếm hoi có câu trả lời “THẦN TƯỢNG CỦA TÔI…” là những người ruột thịt máu mủ. Suy cho cùng người trẻ không có lỗi. Lỗi thuộc về người khác. Riêng tôi, càng xúc động khi đọc “thiên” “Người thợ được dân làng nhớ mãi” (về người cha của tác giả, làm nghề đóng cối xay lúa nên thường được gọi là “Phó cối”).

Cha là người lao động chân chính, vì lao động là vất vả nhưng vinh quang. Văn chương của ta hiện thời ít ca ngợi vẻ đẹp của lao động và người lao động, lại hay nghiêng về những “bi kịch trần gian” (để lấy nước mắt của độc giả và để PR, bán sách). Ca dao có câu: “Công cha như núi Thái sơn/ Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”. Vậy nên một thiên khác đọc hấp dẫn Lòng Mẹ bao la như biển với hai câu thơ làm đề từ: “Cánh cò cõng nắng cõng mưa/ Mẹ tôi cõng cả bốn mùa gió sương”. Một nhà văn lớn thế giới đã viết: “Không có NGƯỜI MẸ, không có mặt trời, không có thi ca, không có cả người anh hùng”.

Tác giả bài báo nhỏ này mồ côi MẸ từ khi 3 tuổi (1954), không may mắn được lớn lên trong vòng tay mẹ hiền. Nên đọc thiên về MẸ quả thật không cầm được nước mắt, dù đã ngoại thất thập vẫn cảm thấy mình như một trẻ thơ trước mất mát lớn của cuộc đời.

Nhà thơ Bế Kiến Quốc có những câu thơ nằm lòng nhiều thế hệ sinh viên Văn khoa, Đại học Tổng hợp Hà Nội: “Sinh ở đâu mà ai cũng anh hùng?/ Tất cả trả lời: Sinh bên một dòng sông” (Những dòng sông). Theo lời tác giả kể (thiên Dòng sông tuổi thơ) thì con sông chảy qua làng Vĩnh Tuy dẫu không “hùng vĩ” nhưng đó là “dòng sông thân thương”. Nơi đó sinh ra một NGƯỜI ANH HÙNG LLVTND – NGUYỄN ĐĂNG CHẾ. Đồng thời ông cũng là một thi sỹ, chủ nhân của 5 tập thơ. Từ bài viết Quê hương trong “Lục bát chiều”, tác giả đã làm bật lên ý tưởng “Con chữ soi bóng đời”, nếu vận vào trường hợp ANH HÙNG LLVTND – THI SỸ NGUYỄN ĐĂNG CHẾ, tôi nghĩ, rất sát hợp khi chạm vào được cái “thần thái” của đối tượng viết.

Con người của LÀNG trong “Có một miền quê yêu thương” tiếp tục hiện lên như những “thước phim” tài liệu – lịch sử – nghệ thuật sinh động và hấp dẫn: Chuyện người hai lần được gặp Bác Hồ, Người thầy tâm huyết với sự nghiệp “Trồng người”, Người cắm cờ ở đình làng năm ấy, Chuyện về người cựu binh già nhất làng,“Ông hoàng” chân đất thời chiến tranh. Như vậy, 9 thiên (9/33 bài) viết về “người làng”, theo tôi, là những “điểm độc sáng” của cuốn sách. 

Vĩ Thanh – viết từ trải nghiệm sống và trải nghiệm văn hóa

Viết văn cần vốn sống dồi dào theo phương châm “Sống rồi mới viết”. Tất nhiên. Nhưng sức sống của tác phẩm lại tùy thuộc vào “phông nền” văn hóa của tác giả. Với “Có một miền quê yêu thương”, tôi nghĩ, chủ nhân của nó đã  dày công kiến thiết được một cuốn sách có nhiều khả năng tiệm tiến văn hóa./.

Chiến thắng 30/4/1975 đã đánh một dấu mốc vô cùng quan trọng trong lịch sử Việt Nam: chiến tranh chấm dứt, đất nước đã hoàn toàn hòa bình, độc lập, thống nhất để hướng tới xây dựng, đổi mới và phát triển. Từ một phía khác, vì những lý do chính trị – xã hội khác nhau, thậm chí là do bất đồng về quan điểm, chính kiến, số lượng người Việt Nam từ trong nước di cư sang các quốc gia và vùng lãnh thổ khác trên thế giới để sinh sống, làm việc trở nên nhiều hơn hẳn so với giai đoạn trước năm 1975. Trong số đó có những người sáng tác văn học. Tác phẩm của họ, tính từ năm 1975 đến năm 2025, tuy không thuộc dòng chủ lưu nhưng vẫn được và cần phải được xem là một bộ phận không thể tách rời của nền văn học dân tộc Việt Nam. Một bộ phận văn học có những đặc điểm riêng về lịch sử vận động, các thế hệ tác giả, sự lựa chọn ngôn ngữ sáng tác và các chủ đề được quan tâm khai thác, thể hiện.

Xét trên tổng thể, đa số các nhà nghiên cứu về văn học của người Việt Nam, người gốc Việt ở nước ngoài giai đoạn từ sau khi đất nước thống nhất đến nay đều có quan điểm đồng thuận về sự xuất hiện của hai thế hệ tác giả. Thế hệ thứ nhất là những tác giả rời Việt Nam ra nước ngoài khi đã trưởng thành và có một quá khứ thấm đẫm Việt Nam làm tài sản tinh thần trong hành trình nhập cư xứ người, thậm chí đã hình thành cả một bề dày sáng tác văn học đáng kể. Thuộc thế hệ này, nếu là người miền Nam, có khá nhiều nhà văn, nhà thơ nổi tiếng trước năm 1975, họ đã viết từ trong nước và họ tiếp tục viết khi ra nước ngoài (chủ yếu ở Mỹ, Canada, Úc, Pháp). Có thể kể đến: Mai Thảo, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thùy Yên, Võ Phiến, Doãn Quốc Sỹ, Nguyên Sa, Du Tử Lê, Nguyễn Xuân Hoàng, Đặng Tiến, Nguyễn Mộng Giác, Viên Linh, Nguyễn Mạnh Côn, Trần Dạ Từ…

Nếu là người miền Bắc thì đa phần là du học sinh, nghiên cứu sinh và lao động xuất khẩu (chủ yếu ở Liên bang Nga, Đức, Ba Lan, Séc, Hungary, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan). Họ sang nước ngoài học tập, làm việc có thời hạn, nhưng nếu có mong muốn và gặp điều kiện thuận lợi thì cũng có thể định cư lâu dài, và viết. Có thể kể đến: Nguyễn Huy Hoàng, Phạm Hải Anh, Lê Minh Hà, Đoàn Minh Phượng, Thuận, Trần Quốc Quân, Nguyễn Văn Thọ, Mai Lâm, Đỗ Ngọc Việt Dũng…

Một số tác phẩm của các tác giả văn học Việt Nam ở nước ngoài kể từ sau năm 1975.

Về sáng tác, điểm chung của các tác giả thuộc thế hệ thứ nhất là đại đa số viết bằng tiếng Việt, viết bằng cảm thức của người Việt xa xứ nhớ cố hương, hoài cố quốc, đau đáu với những mảnh vụn ký ức về đất nước Việt Nam. Họ viết như để trải lòng, để chia sẻ với cộng đồng người Việt về những kinh nghiệm hòa nhập vào đời sống bản địa, những nỗ lực trong cuộc bươn chải mưu sinh không hề dễ dàng trên đất khách, những thất vọng, mặc cảm và sự vượt qua khi phải đối mặt trước những khác biệt về văn hóa và cả sự kỳ thị chủng tộc. Nhưng bên cạnh đó, nhiều tác giả cũng thể hiện một tình yêu Việt Nam tha thiết, niềm tự hào được là người Việt Nam lớn lên từ mạch nguồn của truyền thống Việt, và ý thức rất mạnh về trách nhiệm phải gìn giữ, bảo vệ bản sắc văn hóa Việt. Nói cách khác, đối tượng công chúng mà các tác giả thuộc thế hệ thứ nhất của văn học Việt Nam ở nước ngoài kể từ sau năm 1975 hướng đến, là công chúng độc giả Việt Nam. Và qua cách viết/ kể câu chuyện riêng của mình bằng tiếng Việt cho người Việt đọc, họ đã góp phần làm phong phú, đa dạng thêm cho nền văn học tiếng Việt, cho cả diện mạo của hiện thực đời sống Việt Nam và hiện thực cuộc sống của con người Việt Nam trong văn học kể từ ngày đất nước thống nhất.

Phải nhấn mạnh những điểm này, bởi lẽ, theo nguyên tắc “phản ánh” của chủ nghĩa hiện thực cổ điển, đọc các tác giả này chúng ta sẽ thấy rất nhiều về hiện thực cuộc sống và tâm hồn của những di dân người Việt sau 1975. Ví như những tùy bút mang tính cách hồi nhớ các miền đất, các phong tục tập quán, những hội hè lễ lạt nơi quê cũ của Võ Phiến; hay cảnh người Việt Nam trên hành trình nhập cư trái phép, một sống một chết sang các nước Đông Âu khi Liên Xô tan vỡ trong tiểu thuyết Quyên của Nguyễn Văn Thọ; hoặc cuộc sống bán sức lao động, bán buôn chợ trời, liên kết làm ăn và tráo trở lọc lừa, thậm chí ăn cướp lẫn nhau khi có thể, của người Việt ở Ba Lan đầu những năm 1990 trong tiểu thuyết Tuyết hoang của Trần Quốc Quân…

Thế hệ thứ hai là những tác giả gốc Việt sinh ra và lớn lên ở nước ngoài, hoặc nếu từ Việt Nam sang nước ngoài thì cũng là sang từ khi còn nhỏ, ký ức về Việt Nam rất mờ nhạt. Họ đang là những tác giả của văn học thì hiện tại, và đại đa số viết bằng tiếng nước ngoài: Anh, Pháp, Đức, Nga, Trung Quốc, Nhật Bản… Bằng những ngôn ngữ sáng tác thuộc loại “mạnh”, mang tính quốc tế hóa cao như vậy, đối tượng công chúng mà họ hướng đến rõ ràng không chỉ bó hẹp vào công chúng độc giả Việt Nam, mà là công chúng độc giả toàn cầu. Mối quan tâm của họ cũng không chỉ là những vấn đề xuất phát từ Việt Nam, mà là những vấn đề xuất phát từ tình hình thực tế của thế giới hiện đại đang bao quanh, thách thức tất cả các cộng đồng người, các quốc gia dân tộc nói chung. Những vấn đề toàn cầu, có thể nói như vậy: chiến tranh, dịch bệnh, mất cân bằng sinh thái, xung đột tôn giáo – chủng tộc, bất bình đẳng giới, di cư và nhập cư, chủ nghĩa bá quyền và đa dạng văn hóa…

Trên diện rộng, thế hệ thứ hai này là một lực lượng khá hùng hậu và ngày càng xuất hiện nhiều cây bút được khẳng định như những tên tuổi uy tín trên văn đàn. Chỉ xét riêng ở Hoa Kỳ, đã có thể kể đến những tác giả: Andrew Lam, Monique Truong, Aimee Phan, Dao Strom, Ocean Vuong, Viet Thanh Nguyen, Kien Nguyen, Lan Cao, Lai Thanh Ha, Bich Minh Nguyen… Đặc biệt, các tác giả như Viet Thanh Nguyen (giải Pulitzer cho tác phẩm hư cấu năm 2016) hay Ocean Vuong (giải Eliot TS cho thơ năm 2017, giải MacArthur Fellowship năm 2019) – hai tác giả đồng thời là hai giáo sư văn học – với những thành tựu được ghi nhận xứng đáng, có thể xem là niềm tự hào lớn của cộng đồng sáng tác văn học người Việt Nam và người gốc Việt ở Mỹ kể từ sau năm 1975.

Ở giữa thế hệ thứ nhất và thế hệ thứ hai – theo PGS, TS Trần Lê Hoa Tranh, nhà nghiên cứu về văn học Việt Nam ở nước ngoài thuộc trường ĐH Khoa học Xã hội & Nhân văn – Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, còn có một lớp tác giả tạm gọi là “thế hệ một rưỡi” (Bài viết: Những đóng góp của văn học di dân Việt Nam tại Hoa Kỳ vào bức tranh văn học toàn cầu). Tức là những người trẻ hơn thế hệ thứ nhất – bây giờ họ ở khoảng 40, 50 tuổi – họ chia sẻ tình yêu tiếng Việt nhưng không sẻ chia gánh nặng tình cảm với quá khứ Việt Nam như các tác giả thuộc thế hệ thứ nhất. Điều đó khiến họ gần hơn với các tác giả thuộc thế hệ thứ hai, ở thái độ tiếp nhận một cách thực tế và thực dụng cuộc sống mà họ đang phụ thuộc, ở việc hướng mạnh mẽ tới sự hội nhập vào môi trường mới và ngôn ngữ mới. Nhiều người trong “thế hệ một rưỡi” là những tác giả song ngữ rất giỏi, viết bằng tiếng Việt và tiếng nước ngoài đều tốt, như Nguyễn Quý Đức, Phan Nhiên Hạo, Đinh Linh, Trần Hoài Bắc, Dương Văn Mai Elliot… Và cũng bởi thế mà nhiều người kiêm luôn vai trò dịch giả: chuyển ngữ các tác phẩm văn học Việt Nam từ tiếng Việt sang tiếng nước ngoài (Ví dụ: Nguyễn Quý Đức, cùng với John Balaban, đã dịch truyện của Hồ Anh Thái, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Quang Thân, Lê Minh Khuê, xuất bản thành tập Việt Nam: Sổ tay văn chương của một lữ khách, 1996; cùng với George Evans dịch thơ Hữu Thỉnh. Trần Hoài Bắc, cùng với Wayne Karlin và Dana Sachs dịch truyện ngắn Lê Minh Khuê: Những ngôi sao, trái đất, dòng sông, 1997. Ngo Vinh Hai, Nguyễn Bá Chung cùng với Kevin Bowen và David Hunt dịch Thời xa vắng của Lê Lựu, 1997 v.v…). Có thể nói, đây là một đóng góp lớn của “thế hệ một rưỡi” trong việc giới thiệu, quảng bá văn học Việt Nam – qua đó là hình ảnh đất nước và con người Việt Nam ra với thế giới.

     Nhưng sự đa dạng đến phức tạp trong vấn đề thế hệ tác giả của văn học Việt Nam ở nước ngoài sau năm 1975 chưa dừng lại ở đây. Ngay việc phân chia thành thế hệ thứ nhất và thế hệ thứ hai cũng chỉ là tương đối: vẫn luôn tồn tại những trường hợp mang tính chất ngoại lệ, đi chệch ra ngoài khuôn khổ. Trong thế hệ thứ nhất, có thể lấy một thí dụ: nhà văn Linda Lê (1963 – 2022). Sinh ra ở Đà Lạt, lớn lên ở Sài Gòn, đến năm 1977 thì sang Pháp định cư. Xuất hiện trên văn đàn vào cuối những năm 1980, nhưng khác với phần đông các nhà văn di dân Việt Nam cùng thế hệ, Linda Lê không viết bằng tiếng Việt, bà viết bằng tiếng Pháp, và chỉ bằng tiếng Pháp. Không những vậy, sự thể hiện ký ức Việt Nam trong các tác phẩm của Linda Lê khá mờ nhạt. Không phải bà không có tình yêu với Việt Nam, mà bởi – theo PGS, TS Thái Phan Vàng Anh, nhà nghiên cứu thuộc Khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm Huế – Linda Lê mang ý thức rất mạnh về một nhà văn toàn cầu, một nhà văn viết về những thân phận lưu vong thời đại toàn cầu hóa, tức là những con người không thuộc về nơi này cũng chẳng thuộc về nơi kia, không thực sự ở bất cứ đâu, “không tìm được chỗ ẩn náu ở bất cứ nơi nào” (Bài viết: Văn chương và những vấn đề toàn cầu hóa, nhìn từ tiểu thuyết Linda Lê). Mỗi khi Linda Lê viết về người Việt Nam hoặc người gốc Việt ở nước ngoài, thì thường đó là những nhân vật đã được quốc tế hóa rất đậm, họ ứng xử như thể là những công dân bản địa trong môi trường văn hóa xã hội máu thịt của chính mình. Thậm chí còn có trường hợp cực đoan như người cha của nhân vật chính trong tiểu thuyết Vượt sóng: một người đàn ông mang dòng máu Việt Nam trong mình nhưng lại luôn miệng khinh bỉ, chửi rủa dân nhập cư hạ đẳng, “những kẻ đến chỉ để làm suy yếu nước Pháp”.

Còn trong thế hệ thứ hai, có thể lấy thí dụ từ trường hợp nhà văn Ocean Vuong. Sinh năm 1988, rời Việt Nam sang Mỹ khi mới hai tuổi, Ocean Vuong đương nhiên sáng tác văn học bằng tiếng Anh, ngôn ngữ mà anh được dạy ở trường Mỹ. Thế nhưng, khác với đa phần các nhà văn Việt Nam ở nước ngoài thuộc thế hệ thứ hai, một trong những chủ đề chính mà Ocean Vuong quan tâm khai thác và thể hiện thành công, chính là sự tìm về cội rễ dân tộc, những điều kiện chính trị – xã hội – văn hóa trong quá khứ đã làm nên số phận cuộc đời mình như trong hiện tại. Tiểu thuyết Một thoáng ta rực rỡ ở nhân gian nổi tiếng của anh, dưới hình thức một bức thư, một lời tâm tình thật dài mà đứa con trai gửi đến mẹ, có những đoạn viết về chiến tranh Việt Nam – qua sự hồi tưởng về những câu chuyện mà bà ngoại kể cho đứa cháu nghe hàng ngày – rất xúc động.

Ở đó tái hiện hình ảnh những người phụ nữ như là nạn nhân đầy đau khổ, chịu bất hạnh đủ kiểu trong một cuộc chiến tranh kéo dài và tàn khốc. Họ đã phải trả giá rất nhiều để vượt lên, để sống sót mà được nghe “những lời thì thầm vang vọng” từ thế hệ con mình. Trong tiểu thuyết Một thoáng ta rực rỡ ở nhân gian, qua tâm tình của nhân vật người kể chuyện, dù thế nào chăng nữa, chiến tranh cũng được nhận thức như là một phần quan trọng để làm nên bản sắc Việt Nam. “Suốt thời gian qua con tự nhủ mẹ con mình sinh ra từ chiến tranh, nhưng con đã nhầm rồi mẹ ạ. Mình sinh ra từ cái đẹp”, Chó Con, nhân vật người kể chuyện, đã khẳng định với mẹ mình như vậy trong bức thư không bao giờ được người viết gửi đi.

Văn học Việt Nam ở nước ngoài kể từ khi đất nước thống nhất đến nay đã có bề dày lịch sử 50 năm. Không dài, nhưng cũng không quá ngắn. Đủ để hình thành vài thế hệ tác giả với sự phong phú, đa dạng về ngôn ngữ, chủ đề và phong cách sáng tác. Cùng với dòng chủ lưu là văn học trong nước, văn học của người Việt Nam, người gốc Việt ở nước ngoài vừa đi rất sâu vào những vấn đề của quá khứ và truyền thống Việt, lại vừa mở rất rộng đến những vấn đề của mọi quốc gia dân tộc trong thời đại hội nhập, toàn cầu hóa. Bộ phận văn học ấy xứng đáng được ghi nhận và nghiên cứu cụ thể hơn nữa, về mọi phương diện cấu thành của nó.

1. Khi còn dạy học ở trường cán bộ quản lý của Bộ Mỏ – Địa chất (nay nằm trong Bộ Công thương), tôi là bí thư đoàn thanh niên trường, làm công tác đoàn là gắn liền với phong trào văn nghệ. Tôi không biết hát, nhưng biết nhận xét, góp ý những người hát. Có lẽ đây là khởi nguồn cho con người làm phê bình của tôi chăng?

Tôi nhớ, trong những người hát có một chị tên là Mai. Khi hát chị thường chú ý để hát thật rõ lời. Tôi góp ý là chị hát rõ lời quá. Chị không hiểu, bảo lại: “Thế sao anh Đông lại bảo tôi là phải hát rõ lời?”. “Vâng đúng rồi, chị phải hát rõ lời, nhưng chỉ vừa rõ thôi, chứ không được rõ quá”.

Rõ quá thì còn gì là nghệ thuật nữa, nó làm sao còn chứa được chất giọng, sự luyến láy, sự mượt mà duyên dáng của lời hát. Ngược lại, hát không rõ lời thì làm sao người nghe hiểu được ý nghĩa của câu hát. Nghệ thuật là khoảng giữa rõ và không rõ, giữa mờ và tỏ, giữa thực và hư. Người nghệ sĩ múa là không phải đi và cũng không phải là chạy. Những âm thanh trong bản nhạc cũng không phải là những âm thanh như ở ngoài đời, nhưng người nghe vẫn nhận ra là mưa, gió, sấm chớp… Tranh vẽ cũng không phải giống hoàn toàn như thực, kể cả vẽ chân dung.

Khi còn rất trẻ, nhà thơ Trần Đăng Khoa đã viết cho cháu nhỏ:

Nước cháu gọi là núc

Quả dừa thành quả dù

Lời cháu bi bô nói

Thực thực lại hư hư…

Và vô tình cháu đã

Dạy chú cách làm thơ.

Nhà thơ lớn N. Nezval (Cộng hòa Séc) cũng viết: “Nắng vờn mèo hay mèo vờn ánh nắng/ Ai vờn ai kể cũng khó phân minh/ Nhưng hư ảo diệu kỳ kia vụt biến/ Thì thơ ơi, còn chi lại, hỡi em?”. Vâng, cái phút thực thực, hư hư, hư ảo diệu kỳ ấy chính là nghệ thuật. Nghệ thuật là cái vừa tới. Non một tí thì dở, già một tí thì hỏng. Thế mới là tài năng, ít người làm được. Nếu không thì tất cả mọi người đều có thể là nghệ sĩ. Vì vậy, nền thơ chống Mỹ cứu nước, để phục vụ kịp thời nhiệm vụ chính trị đã phải chạy theo cuộc sống, đưa vào thơ nhiều chất liệu hiện thực, đành hy sinh mất một phần tiêu chí nghệ thuật, chứ không phải các nhà thơ thời ấy không hiểu điều này, và cũng không thiếu tài năng. Bởi vì “Cao hơn trang thơ, hơn cả cuộc đời – Là Tổ quốc đang một còn một mất” như nhà thơ Trần Đăng Khoa đã viết. Hiểu cái còn non của một số bài thơ giai đoạn 1965-1975 là phải hiểu như thế. Ngược lại, sau 1975, lại có một số tác giả làm phu chữ một cách thái quá. Viết quá cô đúc đến mức khó hiểu, phải suy luận cũng không hiểu được. Như thế là quá già. Hơi non và quá già đều ở ngoài vòng của nghệ thuật.

Ảnh minh họa

2. Trong cuộc sống, những người phụ nữ duyên dáng là những người có điệu đi nhẹ nhàng thanh thoát, có lời ăn tiếng nói dịu dàng nhỏ nhẹ, có nụ cười tươi tắn hồn nhiên… Người duyên dáng tôn thêm vẻ đẹp của mình, được mọi người yêu mến. Còn những cô gái õng ẹo thì cố ý làm điệu một cách quá đáng, dáng đi thì ưỡn à ưỡn ẹo, ăn nói thì nũng nà nũng nịu làm cho mọi người khó chịu. Trong văn chương nghệ thuật cũng vậy, có người duyên dáng và có người õng ẹo. Cũng có người lúc thì duyên dáng, lúc thì õng ẹo.

M.Gorki, đại văn hào của nước Nga có kể lại câu chuyện ông gặp một nhà văn trẻ. Khi nhà văn trẻ và ông chưa biết nhau, tình cờ gặp nhau, nói chuyện tự nhiên, nhà văn trẻ đã để lại ấn tượng đặc biệt đối với ông, là một người thông minh và lịch lãm. Nhưng những lần sau đó, nhà văn trẻ kia quá ý thức về mình thì M.Gorki chỉ thấy anh ta là một người khoe mẽ, giả tạo, trống rỗng và ngô nghê. Phải chăng nhà văn trẻ nọ đã chuyển từ duyên dáng sang õng ẹo?

Tình trạng chuyển từ duyên dáng đến õng ẹo không thiếu trong văn chương nghệ thuật. Có những tác giả khởi đầu viết một cách tự phát đã có được những bài thơ, những truyện ngắn hay. Đó là do tất cả những vẻ đẹp tự nhiên của trí tuệ và cảm xúc đọng lại. Sau khi được tung hô, các cây bút đó đã tưởng mình là thiên tài. Đây là bệnh vĩ cuồng (chữ dùng của M.Gorki) thường có của những người trẻ. Họ làm điệu lên, cố tình thế này, cố tình thế nọ cho khác người. Thế là hỏng cả, những bài thơ làm xiếc chữ, những truyện ngắn phù phiếm ra đời.

Tình trạng này đặc biệt rõ đối với một số ca sĩ, nghệ sĩ hài. Sau khi được mọi người khen ngợi đối với những phong cách biểu diễn ban đầu, họ bắt đầu biến đổi. Ca sĩ thì nhảy múa loạn xạ, nhăn mặt gào thét. Nghệ sĩ hài thì phùng mang trợn mắt, hoặc nói tục tĩu “cù” khán giả. Tất nhiên đó chỉ là những cây bút, những nghệ sĩ thiếu bản lĩnh. Rất tiếc là trong những văn nghệ sĩ này lại có những người nổi tiếng. Và đáng tiếc hơn nữa, sự õng ẹo trong sáng tác và biểu diễn ấy lại được một lực lượng độc giả và khán giả cổ vũ. Làm cho họ tưởng thế là hay và từng bước trượt dài, dần dần tự giết chết mình, dẫu rằng họ vẫn có một lực lượng hâm mộ. Nói như cách nói của người xưa: người sáng tác ấy, người biểu diễn ấy thì tất có những độc giả và khán giả ấy; và ngược lại. Còn những người có bản lĩnh thì khi ý thức được về mình họ càng vững vàng hơn, tài năng phát triển rực rỡ hơn.

Làm sao giữ mãi được sự duyên dáng là một thử thách đối với người phụ nữ đẹp. Trong văn chương nghệ thuật, giữ được phong cách trước dư luận, trước sự cổ vũ và chê bai, trước mọi thành công và thất bại, thật khó lắm thay! Phải là người có bản lĩnh.

3. Kiêu hãnh và khiêm tốn là những đức tính tốt đẹp. Nó khác hẳn với kiêu căng và tự ti là hai tính xấu thường làm tàn lụi con người. Kiêu hãnh và khiêm tốn nâng con người lên thể hiện giá trị thực có, từ đó mà thúc đẩy sự phát triển. Kiêu hãnh và kiêu căng nghe có vẻ gần nhau nhưng lại khác hẳn nhau. Khiêm tốn và tự ti cũng vậy. Trong thực tế cuộc sống và trong văn chương phân biệt điều này cũng không khó.

Thi tiên Lý Bạch (Trung Quốc) ngồi ngắm núi Kính Đình và kiêu hãnh thốt lên: Bao nhiêu mây nổi bay đi hết/ Chỉ còn núi Kính Đình và ta. Nhà thơ Mayakovsky (Nga) thì nói: “Ta từ trên một trời thơ bước xuống”. Và thi sĩ Xuân Diệu gửi tâm sự qua lời của dãy núi Himalaya: “Ta là Một, là Riêng, là Thứ nhất/ Không có chi bè bạn nổi cùng ta…”. Thì ta chỉ thấy đó là sự kiêu hãnh của những tài năng lớn.

Đức khiêm tốn cũng có những giá trị tương tự. Đại thi hào Nguyễn Du viết xong kiệt tác Truyện Kiều trước khi dừng bút đã hạ giọng: “Lời quê chắp nhặt dông dài/ Mua vui cũng được một vài trống canh”. Nhà thơ Hồ Chí Minh khi nói về Lev Tolstoy (Nga) đã tự nhận mình là người học trò nhỏ của nhà văn lớn. Nhà thơ Trần Đăng Khoa khi đã nổi tiếng thần đồng làm thơ gửi bác Mạnh Sinh vẫn rất khiêm tốn: “Cháu làm đã được gì đâu/ Cuộc đời còn cả đằng sau rất dài…”.

Kiêu hãnh hay khiêm tốn cũng là cá tính của mỗi người. Kiêu hãnh cũng hay mà khiêm tốn cũng tốt, nếu đấy là những đức tính thực sự của mình, không phải vì vấn đề này khác mà cố ý. Xưa nay các tài năng lớn thường đi liền với nhân cách lớn. Các tài năng lớn thường để hữu xạ tự nhiên hương, ít người tự đề cao mình, mà thường để người khác và đời tiến cử. Bây giờ thì khác, đời sống văn chương nghệ thuật sao mà ồn ã thế, không mấy ai còn như những cây nấm hương của Nguyễn Duy: “Sống im lặng, đến tận cùng im lặng/ Mà tiếng thơm đi góc bể chân trời”. Mà người ta cứ nhảy lên hét toáng: “Tôi là một người nổi tiếng khá sớm!”, “Khi vào học trường viết văn thì chưa biết Nguyễn Du là ai, khi ra trường thì không coi Nguyễn Du ra gì”.

Có thể, cơ chế thị trường sản sinh ra những văn nghệ sĩ thị trường. Nhưng những tài năng thực sự thì thường có nhân cách Dĩ bất biến ứng vạn biến chứ không bị hoàn cảnh nhuốm màu. Ngày nay, các văn nghệ sĩ tài năng không cần phải ở ẩn giấu mình đi. Hãy cứ thể hiện hết mình bằng việc sáng tạo tác phẩm. Đời nào thì thước đo vẫn là hành động chứ không phải lời nói. Xã hội có hàng triệu triệu con mắt, công nghệ lăng xê dù có giỏi giang đến đâu thì cũng chỉ đánh lừa được một bộ phận trong khoảng một thời gian mà thôi. Còn những giá trị đích thực thì mới là mãi mãi.

Đừng tự ti để tài năng dần dần thui chột, nhưng cũng đừng kiêu căng đốt cháy làm cho năng khiếu của mình tàn lụi nhanh hơn. Quy luật khách quan là phải để mọi sự tự nhiên phát triển. Đợi đến khi nào đã trở thành những nhà văn nhà thơ lớn thì hãy kiêu hãnh hỡi các nhà văn nhà thơ trẻ!