Năm 1988, Nguyễn văn Đệ vào học Trường viết văn Nguyễn Du (hệ đại học). Tốt nghiệp, ông về công tác ở Hội Văn nghệ Thanh Hóa. Năm 1996, bút ký Một chuyến đi biển đã đoạt giải nhì truyện ký Báo Văn nghệ (cuộc thi không có giải nhất). Những năm sau ông cho ra mắt hai tập truyện ngắn là Vàng dưới biển xanh năm 1990 và Mắt biển xanh Nhà xuất bản Hội nhà văn năm 2003, đạt giải A giải văn học Lê Thánh Tông. Truyện ngắn Điều thằng Lượng không nói thật đạt giải ba trong cuộc thi của Bộ Giáo dục và Đào tạo và Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức năm 2010. Truyện ngắn Khúc sông chảy xiết đạt giải nhất cuộc thi truyện ngắn năm 2013 của Tạp chí Xứ Thanh.

Nhà văn Nguyễn Văn Đệ. Ảnh: Báo Thanh hóa

Ngoài truyện ngắn và ký, ông đã cho xuất bản 5 tiểu  thuyết là: Người thay thế năm 1991; Hồn Biển đạt giải ba trong cuộc thi viết về biển đảo năm 2008 của Hội Nhà văn Việt Nam; Tiếng biển năm 2015; Nỗi niềm năm 2019; Tâm cơn bão biển năm 2023. Ông có những tác phẩm văn học xuất sắc, bởi từng hạt muối, hạt cát và cả nắng gió của biển cả đã ngấm sâu vào máu thịt của ông, nên nói đến Nguyễn Văn Đệ là người đọc nhớ đến nhà văn của biển cả.

Không chỉ có dấu ấn đậm nét trong văn xuôi, ông còn xuất hiện trên văn đàn với những vần thơ giàu hình tượng, giàu cảm xúc, chan chứa tình người, tình biển: “Đất đẻ ra cây/ Biển đẻ ra thuyền/ Mẹ đẻ tôi trong đêm mưa gió/ Khi cha còn chém sóng đường khơi/ Lúc bà đỡ chưa kịp đến/ Mẹ đập vỏ ngao làm dao cắt rốn/ Và tự tay người moi cát chôn rau/ Tôi lớn lên tôi đi chiến đấu/ Máu phía nào rơi cũng đỏ mắt mẹ thương đau/ Tôi trở lại quê hương  mẹ tôi đã mất/ Sóng bạc đầu xô mộ mẹ trắng phau”.

Gần đây nhất (năm 2023), Nguyễn Văn Đệ cho ra mắt cuốn tiểu thuyết: Tâm cơn bão biển do Nhà xuất bản Văn học ấn hành. Cuốn tiểu thuyết đã ám ảnh day dứt và tạo những sóng ngầm sâu lắng trong tâm thức người đọc. Tiểu thuyết cốt truyện lấy cơn bão quái ác số 7 (Frankie) năm 1996 tàn phá miền Bắc Việt Nam với sức gió lên đến 165km/giờ, đã gây tổn thất rất nặng nề làm hơn 100 người chết, thiệt hại vật chất đến 200 triệu USD. Cơn bão vùi dập đoàn thuyền đánh lưới vây hơn trăm chiếc cùng ngư lưới cụ, cướp đi hơn 50 ngư dân của làng Đa Ngư, những con người chân chất thật thà suốt đời bám biển. Qua tiểu thuyết, tác giả đưa người đọc như trực tiếp đối mặt với giông tố, cửa ải mà hầu như ngư dân nào cũng phải qua; được hội ngộ tình người trong cơn hoạn nạn, những bất hòa hiềm khích trong cuộc sống đời thường ngư dân đều bỏ lại phía sau. Họ chỉ mang theo tình yêu thương ra biển, quên mình cùng nhau lao động, chống chọi với phong ba bão táp, sống chết có nhau.

Bìa cuốn tiểu thuyết “Tâm cơn bão biển”.

Tiểu thuyết tái hiện những con người làng chài đã nhiều thế hệ đánh cá ở miền Trung nghèo khó. Những con người thật thà chất phác, nói thì thẳng như mái chèo chém sóng, da chân da tay của họ dày như vỏ cam sành.

Câu chuyện đưa người đọc chao đảo trong không khí tang thương của cả làng Đa Ngư bằng nghệ thuật đặc tả nội tâm. Ông Ngư bị hối thúc chạy đua với thời gian đi tìm vớt xác những người đã chết khỏi làm mồi cho tôm cá. Suốt mấy đêm ròng, ông Ngư không sao chợp mắt. Hình ảnh ông Nghê, người bạn già trái tính trái nết nhưng tốt bụng quên mình cứu gạo chở ra chiến trường khi gạo bị chìm, rồi quẳng phao cho ông… cứ hiện lên trong tâm trí. Ông Ngư quyết tâm đi tìm xác bạn và những ngư dân của làng Đa Ngư còn vật vờ nổi trôi trong lòng biển cả tối tăm với bao nhiêu khó khăn và rào cản… 

Rồi trong đêm trăng muộn, ông Ngư lén trộm con tàu bốn lăm sức ngựa của chủ nhiệm Thục vừa tậu được qua cuộc bán hóa giá do Hợp tác xã Đa Ngư giải thể để đi vớt xác người chết. Con tàu bốn lăm sức ngựa do ông Ngư cầm lái kéo giã quét suốt đêm ngày. Lúc quá mệt tranh thủ vào mui tàu ngủ một lát, vừa chợp mắt ông Ngư đã nằm mơ thấy đàn cá heo đang giúp ông ủi những cái xác người trôi vật vờ dưới đáy biển vào giã, ông Ngư mừng lắm, ông gặp con cá heo xám… Và cuối cùng trong chuyến trộm tàu đi khơi rà tìm xác những ngư dân chết vì bão, con tàu đã về bến vớt được hơn hai chục cái xác chết cuối cùng của làng, như xoa bớt nỗi đau. 

Trong câu chuyện, nhà văn không chỉ dồn sức khắc họa một trận bão biển (tr.16-24), kéo theo nhiều cơn bão trong lòng người, mà còn vẽ những bức tranh phong cảnh biển đầy chất thơ. 

Tác giả đã thâm nhập sâu sắc vào nhân vật, đưa người đọc đi hết khó khăn bất ngờ này đến với những cam go khó khăn và nỗi đau khác… Nhưng cái xác trôi vật vờ dưới đáy biển mấy ngày đêm liền, bị va đập và bị cá nóc, thứ cá có cái răng sắc nhọn như dao cạo rỉa rói làm các thân hình không còn nguyên vẹn, rách nát nham nhở. Rất nhiều gia đình không nhận được xác người thân vì mặt mũi đều biến dạng. Một bà mẹ nhận được xác thằng con trai trẻ chưa kịp lấy vợ vì nó có bàn tay chỉ bốn ngón tay ( thằng bốn ngón). Một ngư dân nhận được bạn mình vì trước hôm đi đánh cá hai người đã say rượu, rồi gây sự đánh nhau, anh bạn bị gãy cái răng cửa, dấu vết duy nhất ấy cho anh ngư dân tìm được xác bạn mình. 

Bằng trực giác nhạy cảm, một yếu tố thường tại trong tư duy của người viết giàu tư chất, giàu sử liệu, đơn cử năm 1931 Diêm Phố đã mất 344 người đi biển cũng vì một cơn bão. Không chỉ có mất mát từ những cơn bão, mà con người của làng Đa Ngư còn phải chịu đựng gian khổ khốc liệt với hai cuộc chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ; cùng những vết đau nhói khó lành của hậu chiến tranh như. Tất cả chỉ như là thử thách để con người nơi đây đứng dậy.

Tác giả không chỉ cho người đọc chiêm ngưỡng những bức tranh miêu tả biển trời giàu đẹp; những chuyến đi khơi với những ngư dân lành nghề căng mắt dồn sức truy tìm những tía cá lớn trên biển bạc, những màn đánh cá, đánh tôm sinh động cùng bản chất cần cù nhân hậu của người ngư dân. Mà tác giả còn lột tả cuộc sống khó khăn nhọc nhằn uẩn khúc của họ trong thời bao cấp. Hoàn cảnh đã bắt buộc người dân biển chân chất thật thà phải ăn trộm chính thành quả của mình, đó là mấy con cá mà chính họ phải vật lộn với sóng gió mới đánh bắt được, bởi kết quả chia chác bằng thứ công điểm thời hợp tác xã không đủ nuôi con. Và cho dù bị phạt, bị bắt giam, rồi họ vẫn phải ra biển để chém sóng lặn gió (tr. 59).

Nhà văn còn cho người đọc biết thêm về phong tục tập quán lý thú của dân vùng biển, được mục sở thị những chi tiết cười ra nước mắt. Ông Thản, một ngư dân cừ khôi vung chèo đến gãy mái chèo để con thuyền vượt lên đuổi theo tia cá gúng đang lẩn chạy và cuối cùng thuyền của ông và ông Ngư đánh trúng mẻ cá lớn, mang tiếng thơm cho cả huyện biển. Ông chủ tịch huyện về xã họp khen thưởng… Ông Thản, thật sự xúc động nhớ mãi trong đời ông đã may được bắt tay ông chủ tịch huyện. Nhất là ông chủ tịch  lại thay mặt ủy ban huyện tặng thưởng cho ông Thản và ông Ngư một bộ comple, ông Ngư được thưởng cái quần, ông Thản được cái áo. Cái quần comple khó mặc nên ông Ngư cho luôn ông Thản, ông Thản thích thú. Đông cũng như hè, ông Thản luôn vận bộ comple vì ông rất tự hào về nó. Nhiều hôm, chèo thuyền vây bắt cá, bộ comple làm vướng tay chân ông, nhưng ông vẫn không xa rời nó.

Tác giả viết về “xóm Chờ” trần trụi, dí dỏm, như một mũi khoan xoáy vào lòng người gây đau buốt. Xóm Chờ, bột phát như “cái nhọt” trên mảnh đất của làng chài nhưng nó đã giải thoát thực trạng ách tắc của gái không chồng, hệ lụy của chiến tranh. Những cô gái, từng tham gia quân đội, thanh niên xung xong, sau chiến tranh họ trở về làng, các cô đều không có đàn ông để lấy làm chồng (chống Mỹ làng Diêm Phố có 174 liệt sỹ, 54 thương binh), bỗng trở thành một gánh nặng khó giải quyết cho gia đình và xã hội.

Với sự khao khát hơi ấm của đàn ông, khát khao có tiếng trẻ bi bô luôn rực cháy trong lòng mỗi người đàn bà. Thế rồi các chị rủ nhau bỏ cái dãy nhà tình nghĩa tập thể khá tiện nghi mà chính quyền đã xây cho, tự ý ra cửa lạch, xây nên những cái lều nhỏ đơn côi để ở với hy vọng cái cửa lạch có bến đò mới mở sẽ có khách qua sông… đã tạo nên “xóm Chờ ”. Rồi một ngày kia, có một chị tự nhiên mang bụng, rồi hai ba chị bụng to, niềm vui nhen nhóm… Vấn đề trở nên éo le, rắc rối hơn cả, chịu hy sinh tai tiếng hơn cả là bỗng dưng ông Nghê bí thư đảng ủy xã xin từ chức, xin ra khỏi Đảng, rũ bỏ tất cả để ra xóm Chờ xoa bớt nỗi đau cho xóm. Và rồi trong chuyến đi biển gặp cơn bão định mệnh lần ấy, ông Nghê đã không trở về, xóm Chờ chờ mong trong khắc khoải tang thương.

Một chi tiết kết chuyện làm day dứt nhức nhối xoáy vào lòng người đọc, tìm mãi chưa xác định được chồng trong đám xác người từ cái đuôi giã quét mà ông Ngư kéo về, trong đau xót chị vợ chợt nhớ trước lúc đi khơi, vợ chồng đắm say trao nhau thân xác, lúc anh chồng đứng dậy ra biển, chị vợ đã thắt cái dút quần bằng dây đay với cái nút thắt “cổ cầy”. Và chính cái nút thắt cùng sợi dây riêng biệt ấy giúp chị nhận được xác chồng. (tr. 159) đó chính là ông Nghê.

Trong tiểu thuyết, tác giả như nhập vào đối tượng, lắng nghe thế giới bằng sự quen thuộc nhạy cảm. Tác giả đã khéo dùng nghệ thuật tự sự, tự nhiên suồng sã, khắc họa nhân vật nào cũng điển hình sống động, rõ tính cách từ người lao động cho đến cán bộ đảng chính quyền.

Trong câu chuyện, người đọc cảm giác làng Đa Ngư như lênh đênh nơi hoang đảo, sự khổ cực đắng cay, đau thương mất mát đều cô đơn chịu đựng, chỉ có dân làng với dân làng. Sự thờ ơ vô cảm như quay mặt với nỗi đau của những người lương thiện yếu thế, không thấy bóng dáng của bàn tay cứu rỗi nào? May mà có đàn cá heo… Chính vì vậy người đọc Tâm cơn bão biển không thể thoát được cơn xoáy lốc thôi thúc tỉnh thức lòng người. Câu chuyện thể hiện hoài bão mãnh liệt của nhà văn là tiếng thét cảnh tỉnh: hãy đẩy lùi cái xấu, cái ác, cái vô cảm; hãy ngăn ngừa thiên tai địch họa; hãy quan tâm đặc biệt đến quyền sống, quyền được hạnh phúc của con người. 

Là người ham ăn tục uống, tôi chỉ tiếc tác giả chưa cho người đọc được sống trong cảm giác ngập răng với “hải vị” phong phú của biển miền Trung quê ông. 

Bão biển là hiện tượng tự nhiên của trời đất rồi sẽ tan. Nhưng cơn bão lòng người, gây bởi bức tranh đầy tính hiện thực mà tác giả vẽ lên với bố cục gọn, lớp tầng hợp lý, bằng ngôn từ kể chuyện mộc mạc, suồng sã hấp dẫn, ám ảnh mãi nỗi đau của một vùng biển mong manh xơ xác, vì thương tích triền miên của thiên tai, của chiến tranh, của u mê vô cảm, đã tạo vực xoáy vào lòng trắc ẩn sẽ còn dai dẳng thật khó tan. 

Như trong lời viết cuối sách, Vĩnh Quang Lê cho rằng: Đề tài về Đảng chính là một đề tài vĩnh cửu. Đảng – không những cần được miêu tả mà cần phải chiêm ngưỡng, suy tư. Từ suy nghĩ đó, có đoạn anh viết: “Tôi còn nhỏ giọt mồ hôi ngoài những trang thơ, xòe rộng bàn tay theo lời Đảng. Để đến khi hát ca tôi chẳng cần rào đón, chẳng sợ trái tim mình lần theo những lối quen”. Từ cảm nhận đến việc ngòi bút hành trình đi theo tư tưởng đó, Vĩnh Quang Lê mới có được bản trường ca thấm đẫm sự đời, sự việc mà vẫn giữ được nét đẹp của văn chương.

Khi Những lời ca chưa đủ ra mắt bạn đọc, có nhiều ý kiến suy nghĩ trái chiều, bảy tỏ khác nhau. Phần đông là sự ghi nhận sự thành công, ghi nhận những đóng góp của tác giả. Trong bài Sức nóng của một trường ca về Đảng, nhà thơ tài hoa Phạm Tiến Duật có đoạn viết: “Cái Đảng nói ở Những lời ca chưa đủ là độ nóng đến nồng nàn của lòng yêu nước, yêu dân. Có thể nói rằng, hàng nghìn dòng thơ, không có dòng nào tẻ lạnh, tư duy không chịu đứng im, cộng với sức trẻ đã tạo nên cái mới, cái lạ của bản trường ca”.

Tác giả Vĩnh Quang Lê.

Giáo sư Hồ Sỹ Vịnh trong cuốn Đi tìm điều chưa biết trong trường ca “Những lời ca chưa đủ” viết: “Bằng bút pháp chính luận, Vĩnh Quang Lê đã tạo ra bản trường ca giàu sự suy tưởng, khái quát, có âm sắc mới mẻ làm cho chúng ta hiểu Đảng hơn”. Trong bài Một tiếng thơ truyền thống, nhà văn Nghiêm Đa Văn viết: “Những câu thơ sắc nhọn của anh luôn đặt ra những câu hỏi cho bản thân mỗi chúng ta. Vĩnh Quang Lê  ngợi ca và phê phán bằng những câu thơ trăn trở, day dứt. Đó là dấu hiệu của thơ ca lành mạnh”.

Trong phần hai Những con người, các nhân vật lãnh tụ của Đảng, của dân được Vĩnh Quang Lê kỳ công chắt lọc ngữ nghĩa, miêu tả, tôn vinh sự cống hiến hy sinh của mỗi cuộc đời. Họ hiện lên trong những lời ca chưa đủ, nhưng cũng đủ để mọi người nhận ra vẻ đẹp cuộc đời trong tâm hồn của họ. Một vẻ đẹp vì nước, vì dân rất đỗi tự hào và Đảng yêu. Họ cũng đã lên tiếng qua những lá thư ân tình gửi tác giả bản trường ca. Đồng chí Đỗ Mười, nguyên Tổng Bí thư Ban chấp hành Trung ương Đảng, trong lá thư đề ngày 16/9/2011 có đoạn viết: “Thân gửi nhà thơ Vĩnh Quang Lê. Qua những trang thơ trong quyển sách, nhận thấy tâm hồn của nhà thơ luôn hướng về Đảng, hướng về những gì chân chính, cao đẹp và đồng thời cũng lên án những gì xấu xa, cơ hội, tiêu cực trong xã hội hiện nay”. Một đoạn trong lá thư của đồng chí Lê Khả Phiêu, nguyên Tổng bí thư Trung ương Đảng viết: “Tập sách này được nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà khoa học và sử học đánh giá cao. Tôi nghĩ nên phổ biến rộng rãi trong Đảng, trong dân và học sinh, sinh viên”. Qua một số bài viết giới thiệu, bình luận, nghiên cứu và thư của các nhà lãnh đạo gửi tác giả Những lời ca chưa đủ càng khẳng định giá trị tư tưởng của cuốn sách và phần nào ghi nhận sự thành công của tác phẩm.

Ngoài sự ngợi ca thành quả cách mạng của Đảng và ngợi ca những cuộc đời hết lòng Đảng hiến vì sự nghiệp cách mạng, Những lời ca chưa đủ còn đề cập đến bóng tối xã hội, bóng của những kẻ cơ hội và phản bội Tổ quốc. Bằng lối viết khéo léo chân thành, dùng hình tượng ám chỉ cụ thể, Vĩnh Quang Lê đã lột tả bộ mặt nhơ bẩn dấu trong sự hào hoa giả tạo.

“Chúng khoác áo một người Cộng sản

Chúng bắt tay ta như tình bạn bè

Dùng đầu lưỡi của mình thay thế những bước chân

Chúng chui vào hàng ngũ của nhân dân…

Lấy mảnh sáng làm vầng trăng giả bộ

Lấy niềm vui lừa dối cả đất đai”.

Không chỉ dựng lên khuôn hình mặt nạ của kẻ phản bội, Vĩnh Quang Lê còn thẳng thắn vạch mặt chúng qua những lời ám ảnh, sâu cay:

“Đảng chỉ cho ta cách tìm ra kẻ nào cơ hội…

Lời lên gân đòi dạy dỗ mọi người và xóa đi bao nét Đảng dối lừa.

Chính những vần thơ nặng lòng như thế nên Những lời ca chưa đủ có sức nặng và cuốn hút người đọc nhiều hơn.

*

Sự thành công của Đảng Cộng sản Việt Nam trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, đánh giặc ngoại xâm, đem lại hòa bình, đưa đất nước ngày càng phát triển đi lên. Chủ thể nội dung trên đã được chuyển tải qua nhiều tác phẩm văn học chính luận. Trường ca của nhà thơ Vĩnh Quang Lê cùng nằm trong dòng chảy văn chương đó. Bằng ngòi bút tả thực, anh đã khơi dậy một chặng đường lịch sử bi hùng nhất của dân tộc qua ngôn ngữ của nghệ thuật trường ca. Cảm nhận qua ba phần Những tầm cao – Những con người và lời chuyển tiếp hiện hữu trong nội dung Những lời ca chưa đủ được tác giả Vĩnh Quang Lê cấu trúc và gợi mở khá logic. Những sự kiện lịch sử, chính trị khô khan cùng những mẫu nhân vật có thực, trần trụi. Dù nội dung phong phú hấp dẫn, nhưng nếu tác giả không thổi hồn vào trang viết, không thể cuốn hút được độc giả. Vĩnh Quang Lê đã làm được điều đó, điều mà nhiều người khi mới nghe đề tài rất khó tin. Những câu thơ trong Những lời ca chưa đủ có sức sống lay gợi mạnh mẽ:

“Tôi yêu quá trái tim chừng muốn vỡ

Đảng kính yêu ơi! Bác kính yêu ơi!

Đêm nay ai mà ngủ

Cả cuộc đời dâu dễ có hôm nay”

Vẫn những ngôn từ lay gợi ấy, trong chương bốn – Những tháng ngày kháng chiến, Vĩnh Quang Lê viết:

“Đảng phải trả lời nhiều câu hỏi nhất

Để ngày mai con cháu chẳng vô tình

Lật tờ lịch nghi ngờ quá khứ

Đem đau buồn nhuộm đen từng con chữ

Soi ngày tháng hôm nay qua mũi súng của mình”.

Vĩnh Quang Lê có không ít những câu thơ tả thực đan xen trong ngôn từ nghệ thuật để giãi bày hình tượng về con người, về sự việc đọc xúc động. Có những vần thơ lục bát nhẹ nhàng, chau chuốt khó quên:

“Mai sau người đến khóc than

Câu thơ gieo xuống vội vàng quanh ta

Một đời thương nhớ đi qua

Một đời tưởng niệm biết là về đâu”

Sự xót xa trước nỗi đau của đồng loại, của lịch sử, nhiều câu thơ của Vĩnh Quang Lê diễn tả khiến người đọc phải tự mình nghĩ suy, tự mình dằn vặt trong sự trăn trở khổ đau. 

Phần chân dung Những con người, Vĩnh Quang Lê khắc họa phẩm chất, lý tưởng người cộng sản khá nổi bật. Vẫn phương pháp văn chương tả thực kết hợp chắt lọc nghệ thuật ngôn từ, hình tượng nhân vật trong Những lời ca chưa đủ hiện lên thật Đảng yêu. Đoạn kể về đồng chí Trần Phú lời thơ vang vọng tứ thơ hay, hấp dẫn:

“Cái chết lăn qua mỗi độ đường đe dọa

Làm cách mạng có phải đâu không biết sợ…”

Hoặc như:

“Bản luận cương chữa lại những nụ cười

Chữa lại Đảng lưng còng của mẹ”

Viết về tình yêu giữa hai người cộng sản Lê Hồng Phong – Nguyễn Thị Minh Khai, Vĩnh Quang Lê miêu tả, ngợi ca bằng những ngôn ngữ triết lý giãi bày đầy ấn tượng.

“Những năm dài anh chị sống bên nhau

Tình yêu đến làm tử thần bỏ chạy

Tôi đã gặp lời ca gieo trên lời anh nói

Cho trái tim nhân loại hãy thét gào

Hãy trả lại tình yêu cho những lứa đôi”

Nêu một vài ví dụ về những câu thơ đa nghĩa ẩn ý tài hoa xuất hiện trong bản trường ca Những lời ca chưa đủ để thấy một đề tài ngồn ngộn tư liệu về Đảng, về thời thế, nội dung khó chuyển tải trên nền tảng văn chương, được Vĩnh Quang Lê hóa giải, tạo dựng dưới hình thức trường ca, đọc cuốn hút, hấp dẫn, ấn tượng, phải chăng đấy là sự thành công.

Vĩnh Quang Lê cho rằng: Những thành quả của Đảng Cộng sản, của các nhà lãnh đạo cả đời dấn thân vì sự nghiệp đấu tranh xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, không có áng văn nào, không có bài ca nào nói hết. Với hàng ngàn câu thơ trong bản trường ca của mình anh đã khẳng định điều đó và lặng lẽ, khiêm nhường đặt tên cho cuốn sách Những lời ca chưa đủ. Đúng vậy, chưa đủ nên nhà thơ Vĩnh Quang Lê sẽ còn viết tiếp. Độc giả hy vọng bản hùng ca tiếp theo Những lời ca chưa đủ sẽ đầy đủ hơn, sẽ vang vọng trên cõi đời hùng dũng hơn, sâu lắng hơn.

Buổi Lễ có sự tham dự của bà Phạm Thu Hương, Phó trưởng ban Thường trực Ban Tuyên giáo và Dân vận Đảng uỷ MTTQ, các đoàn thể Trung ương; bà Trần Thị Phương Lan, Vụ trưởng Vụ Văn hóa – Văn nghệ, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương; ông Kiều Cao Trung, Phó Vụ trưởng Vụ V, Ban Tổ chức Trung ương; bà Nguyễn Thị Lan Anh, Phó Vụ trưởng Vụ IV – Ủy ban Kiểm tra Trung ương; PGS. TS, Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam; nhà thơ Hữu Thỉnh, nguyên Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, nguyên Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam; nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam; đại diện Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam; cùng đông đảo các tác giả, dịch giả, nhà nghiên cứu phê bình.

Các đại biểu tham dự Lễ trao Giải thưởng Văn học, Giải thưởng tác giả trẻ và Giải thưởng Nhà văn nữ ấn tượng năm 2025.

Ảnh: Huyền Thương

Phát biểu tại Lễ trao giải, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam gửi lời cảm ơn đến tất cả các tác giả đã tham gia Giải thưởng Văn học năm 2025. Ông nhấn mạnh rằng, chính họ đã góp phần gìn giữ và bồi đắp phẩm giá của văn xuôi, của thi ca, của lý luận phê bình và của văn học dịch.

Theo Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, các tác phẩm được vinh danh năm nay mang đến những giá trị sáng tạo cùng những vẻ đẹp chân thực trong từng trang văn, câu thơ và trong cả đời sống. Trong bối cảnh xã hội vẫn còn những biểu hiện của sự ích kỷ, vô cảm và sự rối loạn của nhiều giá trị, thì văn học càng trở nên cần thiết. Bởi những tác phẩm được tìm ra từ những giải thưởng như thế này sẽ giúp củng cố niềm tin vào những giá trị tốt đẹp, đồng thời khẳng định khát vọng và bản lĩnh sáng tạo của các nhà văn, nhà thơ.

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam phát biểu tại Lễ trao giải.

Ảnh: Huyền Thương

Giải thưởng Văn học Hội Nhà văn Việt Nam năm 2025 vinh danh 7 tác phẩm ở các hạng mục: văn xuôi, thơ, lý luận phê bình, văn học dịch, văn học thiếu nhi.

Giải thưởng Văn xuôi được trao cho tiểu thuyết “Miền đất hứa” của nhà văn Lê Thanh Kỳ, Nhà xuất bản Văn học.

Giải thưởng Thơ vinh danh 2 tập thơ: “Thơm từ nỗi đau” của nhà thơ Hoàng Thụy Anh (Hoàng Thị Quỳnh Anh) và “Trên con đường tóc” của nhà thơ Trang Thanh (Trần Thị Thanh), đều do Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành.

Giải thưởng Lý luận phê bình thuộc về tác phẩm “Văn học như một diễn ngôn của nhà lý luận phê bình”, của nhà lý luận phê bình Trần Văn Toàn (Nhà xuất bản Đại học Sư phạm).

Giải thưởng Văn học Dịch được trao cho 2 tác phẩm: “Hạc trắng xèo cánh”, truyện của tác giả Tawada Yoko – An Nhiên (Nguyễn Đỗ An Nhiên) dịch, (Nhà xuất bản Văn học); “Bài ca Solomon”, truyện của tác giả Toni Morrison – Thiên Nga (Nguyễn Thiên Nga) dịch, (Nhà xuất bản Hội Nhà văn).

Giải thưởng Văn học thiếu nhi được trao cho tác phẩm “Miền thảo nguyên Panduranga”, tiểu thuyết của nhà văn Lê Đức Dương (Nhà xuất bản Kim Đồng).

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam và nhà văn Nguyễn Bình Phương, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam trao Giải thưởng Văn học 2025 cho các tác giả.

Ảnh: Huyền Thương

Lễ trao giải của Hội Nhà văn Việt Nam năm nay không chỉ là dịp tôn vinh những tác phẩm xuất sắc mà còn dành nhiều thời gian để các tác giả đoạt giải trực tiếp chia sẻ về hành trình sáng tạo của mình. Qua những lời bộc bạch chân thành, nhiều câu chuyện xúc động đã được kể lại, cho thấy với họ, viết văn không chỉ là lao động nghệ thuật mà còn là một cách để đi qua những thăng trầm của đời sống. Chính trong quá trình sáng tạo, họ tìm thấy sự nâng đỡ tinh thần, biến những trải nghiệm riêng tư, những mất mát hay thử thách thành chất liệu nghệ thuật, để rồi từ đó gửi gắm vào trang viết những suy tư sâu sắc và niềm tin bền bỉ vào giá trị của con người và cuộc sống.

Nhà văn Lê Thanh Kỳ bày tỏ niềm xúc động khi được vinh danh ở hạng mục Văn xuôi, xem đây không chỉ là sự ghi nhận đối với một tác phẩm mà còn là sự khích lệ đối với hành trình sáng tác bền bỉ của người cầm bút. Ông chia sẻ rằng giải thưởng mang lại cho mình thêm niềm tin và động lực để tiếp tục đi sâu vào con đường văn chương, đồng thời bày tỏ mong muốn có thêm thời gian và sự tĩnh lặng cần thiết để viết, để lắng nghe đời sống và nuôi dưỡng những trang văn mới.

Nhà văn Lê Thanh Kỳ bày tỏ niềm xúc động khi nhận được giải thưởng Văn xuôi và mong muốn có thêm nhiều thời gian hơn nữa để tiếp tục sáng tác.

Ảnh: Huyền Thương

Chia sẻ về tập thơ “Thơm từ nỗi đau” của mình, nhà thơ Hoàng Thụy Anh cho biết, nhiều bài trong tập được viết trong quãng thời gian chị nằm trên giường bệnh, khi sức khỏe suy yếu và tâm hồn thì trở nên mong manh. Chính trong những ngày tháng thử thách ấy, thơ ca đã trở thành điểm tựa tinh thần, giúp chị đi qua nỗi đau và những khoảnh khắc bi quan của đời sống. Với chị, viết thơ không chỉ là sáng tạo nghệ thuật, mà còn là một hành trình tự cứu rỗi, nơi ngôn từ giúp con người tìm lại ánh sáng và niềm tin ngay giữa những thời khắc tối tăm nhất.

Nhà thơ Hoàng Thụy Anh chia sẻ về khoảng thời gian hoàn thành tập thơ “Thơm từ nỗi đau”.

Ảnh: Huyền Thương

Về hành trình viết của mình, nhà thơ Trang Thanh bày tỏ: “Tôi biết rằng con đường của thi ca là một hành trình đầy bất trắc, nhưng đi tìm ý nghĩa sự tồn tại của chữ trong sáng tạo nghệ thuật ngôn từ vẫn luôn là việc tôi muốn làm. Tôi luôn ý thức rõ ràng về việc trình hiện một tập thơ theo cách mà người viết mong muốn định danh mình trên con đường đã lựa chọn”.

Nhà thơ Trang Thanh tâm sự về hành trình viết của mình.

Ảnh: Huyền Thương

Trong dịp này, Hội Nhà văn Việt Nam cũng trao Giải thưởng Tác giả trẻ năm 2025 cho tác giả Nguyễn Thị Kim Nhung với tập thơ “Dần sáng” (Nhà xuất bản Hội Nhà văn) và tác giả Cao Việt Quỳnh với tiểu thuyết “Lục địa rồng”, 5 tập (Nhà xuất bản Kim Đồng).

Trao Giải thưởng Tác giả trẻ năm 2025 cho tác giả và đại diện tác giả.

Ảnh: Huyền Thương

Dù không thể trực tiếp ra Hà Nội nhận giải, nhưng tác giả Cao Việt Quỳnh đã có một bức thư xúc động gửi tới Hội Nhà văn Việt Nam, bức thư được ông nội của tác giả là nhà thơ Cao Ngọc Thắng đọc tại Lễ trao giải. Trong thư, tác giả viết: “Giải thưởng Tác giả trẻ từ Hội Nhà văn Việt Nam là động lực to lớn để con tiếp tục bước vững trên con đường sáng tác văn chương. Với sự ủng hộ to lớn đến từ các cô, các chú, gia đình và độc giả, con sẽ không ngừng cố gắng, nỗ lực để viết ra những thế giới tưởng tượng ngày càng phong phú. Giải thưởng Tác giả trẻ không phải đích đến, mà là một bước tiến trên hành trình của con. Vẫn có nhiều điều con phải học hỏi, nhiều kinh nghiệm cần tiếp thu, và nhiều khó khăn cần vượt qua. Con mong muốn những câu chuyện của mình sẽ ngày càng có chiều sâu cùng với quá trình trưởng thành. Từng cuốn tiểu thuyết không chỉ là một hành trình đầy gắn bó với nhân vật, mà còn là một bài học đáng giá, một trải nghiệm để từ đó cải thiện những tác phẩm sau”…

Trao Giải thưởng Nhà văn nữ ấn tượng năm 2025 cho 3 nhà văn: Phạm Vân Anh, Niê Thanh Mai, Phương Trà.

Ảnh: Huyền Thương

Giải thưởng Nhà văn nữ ấn tượng năm 2025 của Hội Nhà văn Việt Nam được trao cho: thượng tá, nhà văn Phạm Vân Anh (Hà Nội), nhà văn Niê Thanh Mai (Đắk Lắk), nhà văn Phương Trà (Trịnh Thị Phương Trà) (Đắk Lắk – Phú Yên cũ). Giải thưởng nhằm ghi nhận, tôn vinh những nỗ lực của nữ nhà văn Việt Nam trong cuộc sống, đặc biệt là những cống hiến cho cộng đồng.

Với thượng tá, nhà văn Phạm Vân Anh, việc đón nhận Giải thưởng Nhà văn nữ ấn tượng là sự động viên, khích lệ quan trọng trên hành trình công tác nghiệp vụ, sáng tác văn học – nghệ thuật và hoạt động thiện nguyện, an sinh xã hội. Là một nhà văn áo lính, chị có may mắn được đến với mọi miền biên cương, hải đảo của Tổ quốc để thực hiện nghiệp vụ chuyên môn là tham gia quản lý, bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, an ninh biên giới quốc gia. Đồng thời, mang trách nhiệm xã hội của nhà văn, trách nhiệm của người cầm bút đối với xã hội, con người và thời đại thông qua tác phẩm và tiếng nói của mình. Chính yêu cầu thực tiễn công tác, chiến đấu cũng như ý thức trách nhiệm của bản thân đối với việc tôn vinh cái đẹp, biểu dương những con người hiện thân cho vẻ đẹp lý tưởng của người Việt, những giá trị mang tính biểu tượng của quốc gia, dân tộc… đã trở thành động lực để chị phấn đấu bền bỉ.

Thượng tá, nhà văn Phạm Vân Anh chia sẻ về quá trình công tác nghiệp vụ và sáng tác.

Ảnh: Huyền Thương 

“Cuộc sống hôm nay còn đó rất nhiều những hành động đẹp, những nghĩa cử ân tình của quân dân cả nước, trong đó có đồng đội và đồng bào các dân tộc trên biên giới đã gợi mở cho tôi sức nghĩ, sức viết, sự tinh nhạy và nguồn cảm xúc ấm áp, thúc đẩy tôi luôn quyết tâm làm bằng được những điều mình yêu thích và điều mình tin tưởng. Những trải nghiệm cuộc sống, những khoảnh khắc, cơ hội được sống cùng lịch sử, văn hóa và nhân sinh quan Việt đầy sống động và minh triết đã phần nào được tôi chuyển tải qua những tác phẩm của mình và rồi những tác phẩm ấy đã có sự lan toả, tương tác với công chúng. Bản thân tôi luôn tâm niệm, phải luôn giữ vững niềm tin trong chính mình, luôn tu dưỡng và bồi đắp những cảm xúc tích cực cho thân tâm mình. Có như vậy, mới đủ tri thức, sự nhiệt thành, khả năng thuyết phục người khác tin vào điều mình tin, cùng chung tay bảo vệ điều mà mình đang nỗ lực bảo vệ”, thượng tá, nhà văn Phạm Vân Anh chia sẻ.

Vâng, “giông tố đã bình yên”. Đó là âm hưởng chiến thắng của Đại thắng mùa xuân năm 1975 thống nhất đất nước. Và, tính từ công cuộc Đổi mới lần thứ nhất ấy, đến mùa xuân năm Bính Ngọ này đã trọn 40 năm (1986-2026). 40 năm nhìn lại, nhiều người vẫn còn ám ảnh với cuộc khủng hoảng Giá – Lương – Tiền những năm đầu thập kỷ 80 của thế kỷ XX. Những hạn chế, yếu kém, trì trệ trong tư duy kinh tế và quản lý xã hội, khiến đất nước như lên cơn sốt ở tốc độ “phi mã” của lạm phát và trượt giá. Để đến hôm nay, chúng ta “đi trên đường lớn”- Đường đến mùa xuân, vững bước tiến mạnh trong kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, không khỏi soi mình chiêm nghiệm, nghĩ suy về một thời sóng gió đã qua.

Ảnh minh họa

Khép lại năm 2025 với bao biến cố từ thiên nhiên đến xã hội. Thiên tai và thời tiết cực đoan như một trận cuồng phong dữ dội, cuốn phăng, nhấn chìm làm ảnh hưởng và thiệt hại khủng khiếp đến đời sống dân cư và xã hội khắp toàn cầu, trong đó ảnh hưởng không nhỏ tới đời sống – kinh tế – xã hội của nước ta.

Nhìn nhận đánh giá tổng kết năm, tổng kết nhiệm kỳ và bước sang năm 2026 – năm khởi đầu nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng, Tổng Bí thư Tô Lâm đã phát biểu trên các phương tiện truyền thông đại chúng: “…Nhiệm kỳ Đại hội lần thứ XIII của Đảng là quãng thời gian đặc biệt khó khăn. Đại dịch, thiên tai, biến đổi khí hậu, biến động quốc tế, đứt gãy chuỗi nguồn cung, việc làm, những áp lực tài chính, ngân hàng… đến dồn dập, liên tục đặt ra cho chúng ta những bài toán hóc búa đòi hỏi phải có lời giải. Điều đáng ghi nhận là trong bộn bề gian khó, nhưng đất nước vẫn giữ được ổn định, xã hội vẫn giữ được trật tự và niềm tin, các “mạch máu” kinh tế – sản xuất – lưu thông được khôi phục kịp thời để chúng ta tiếp tục tiến lên…”.

Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính, trong Hội nghị tổng kết công tác năm 2025, triển khai năm 2026 của Chính phủ cũng đánh giá: “Cả nước đã thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội năm 2025 và 5 năm (2021-2025) trong bối cảnh tình hình thế giới biến động nhanh, phức tạp, nhiều vấn đề chưa có tiền lệ, vượt dự báo; nhìn chung khó khăn thách thức nhiều hơn thời cơ, thuận lợi. Tuy nhiên, năm 2025 đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế 8,02% (thuộc nhóm các nước tăng trưởng cao của khu vực, thế giới), đồng thời giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, đảm bảo các cân đối lớn của nền kinh tế; bội chi ngân sách, nợ công thấp hơn giới hạn quy định; an sinh xã hội, đời sống nhân dân được đảm bảo; quốc phòng an ninh được củng cố, tăng cường; đối ngoại hội nhập quốc tế được đẩy mạnh. Theo đánh giá của các tổ chức xếp hạng uy tín Quốc tế, năm 2025 nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng vượt trội trong khối ASEAN, trở thành điểm sáng của khu vực. Không bằng lòng với tốc độ tăng trưởng kinh tế 8,02% của năm 2025, Đảng, Nhà nước còn xác định các mục tiêu rất cao: Tăng trưởng kinh tế năm 2026 phấn đấu từ 10% trở lên. 

Đại hội Đảng lần thứ XIV diễn ra thành công tốt đẹp là sự kiện chính trị trọng đại của Đảng và cả dân tộc, mở ra kỷ nguyên phát triển mới cho đất nước. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng nhấn mạnh mục tiêu phát triển kiên định giữ vững hòa bình, ổn định; phát triển nhanh, bền vững và bảo vệ Tổ quốc; nâng cao đời sống nhân dân; tự chủ, tự cường, tiến mạnh trong kỷ nguyên mới. Đồng thời thực hiện thắng lợi mục tiêu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao vì một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.

*

“Giã từ năm cũ bâng khuâng

Đã nghe xuân mới lâng lâng lạ thường”

Âm hưởng thơ trong Bài ca mùa xuân 1961 của Tố Hữu vẫn như lay động hồn ta khi “Nàng Xuân” gõ cửa. Đó là xuân mới lại về. Xuân mới Bính Ngọ 2026 mở ra một giai đoạn mới sự nghiệp cách mạng Việt Nam trong thời kỳ mới, kỷ nguyên mới. Bốn mươi năm công cuộc Đổi mới tạo nên những kỳ tích mới, tiền đề mới (trong đó có kết quả công cuộc phòng chống tham nhũng, lãng phí, xây dựng và chỉnh đốn Đảng) để chúng ta bước tiếp chặng đường mới. Bởi vẫn theo mạch thơ, ý thơ của Tố Hữu “Người chiến thắng là người xây dựng mới/Anh em ơi tất cả lên đường”.

Nhưng cuộc “lên đường” lần này có thêm “cẩm nang” nữa là 2 Nghị quyết của Bộ Chính trị vừa mới được ban hành đầu năm 2026, Nghị quyết 79-NQ/TW năm 2026 phát triển kinh tế nhà nước, Nghị quyết 80-NQ/TW năm 2026 về phát triển văn hoá Việt Nam. Quả là những hành trang và “bảo bối” quý báu để chúng ta vững bước phát triển toàn diện tiến về phía trước.

Trong cái náo nức, hân hoan của con người và trời đất vào xuân mới, lại đâu đây âm vang những giai điệu, ca từ trong Khát vọng mùa xuân với tiết tấu nhanh làm ta bồi hồi, xao động: “Chim gọi nắng hân hoan/ Bên khung cửa mùa xuân/Buông trên khắp nẻo đường”. Rồi đến phần kết vừa là cao trào, vừa là điệp khúc “Mùa xuân đến/mùa xuân đến/Em hát cùng anh, em hát cùng anh/Những khát vọng mùa xuân, những khát vọng mùa xuân”. Ca khúc của nhạc sĩ Huy Du liên tục sử dụng các điệp từ, điệp câu, không chỉ để giúp cho giai điệu có cơ hội bay cao mà còn vẽ lên bức tranh xuân tuyệt mỹ bằng âm nhạc. Và, đi bên bức tranh xuân tuyệt mỹ đó, với tư cách là một công dân có trách nhiệm, một chủ nhân của đất nước đang tiếp tục công cuộc Đổi mới, ta càng khắc ghi, hành động nỗ lực hiện thực hóa khát vọng Việt Nam hùng cường. Khát vọng cháy bỏng đó, bắt đầu và chính từ Khát vọng mùa xuân!