Khi chọn văn học Công giáo làm đối tượng nghiên cứu, phê bình, Mai Văn Phấn đã bộc lộ một ý thức và tâm thế viết đặc biệt. Với ông, viết mang ý nghĩa “sự mầu nhiệm của Ơn Gọi”, thấm đẫm ánh sáng của đức tin hướng về những giá trị thiêng liêng của Thiên Chúa và Cõi Sáng tạo. Viết cũng là sự thôi thúc mãnh liệt tự bên trong, nhằm đáp lời tiếng gọi mầu nhiệm của Thiên Chúa, tiếng gọi của Cõi Thiêng cuộc đời, nghệ thuật. Sự kết hợp nhiều tư cách trong ngòi bút Mai Văn Phấn – một tác giả phê bình, một nghệ sĩ sáng tạo, một Kitô hữu nhiệt thành – vừa tự nhiên, tất yếu, lại vừa mang tính chủ đích, giúp ông trở nên đặc biệt bén nhạy trong việc nắm bắt, khai mở những điều huyền nhiệm, sâu xa trong tác phẩm, điều mà một độc giả bình thường như tôi khó có thể đọc ra.

Trong Ơn Gọi, ngoài phần Giới thiệu (của Đức Cha Vinh Sơn Nguyễn Văn Bản) và Lời bạt (của Linh mục Giuse Cao Gia An, S.J.) được cấu trúc thành hai phần, gồm phần 1. Hạt Giống Tin Mừng; phần 2: Ánh Sáng Đấng – Tình – Yêu. Phần 1 có tính tổng quan, gồm 4 tiểu luận, 3 bài đầu tập trung vào các vấn đề nổi bật trong văn học Công giáo Việt Nam (hành trình cứu chuộc, cảm thức đức tin, ngôn ngữ cầu nguyện…); tiểu luận thứ tư nói về hành trình sáng tạo của chính tác giả, vốn là một tín hữu Công giáo, đồng thời cũng là một tác giả có một quá trình sáng tạo lâu dài. Tiểu luận thứ tư vừa có tính chia sẻ, đồng thời là sự kết nối, cộng thông tinh thần của cá nhân Mai Văn Phấn với cộng đoàn Công giáo. Phần 2 gồm 20 tiểu luận, mở đầu bằng tiểu luận bàn về cuốn tự truyện Hy vọng của Đức Giáo hoàng Phanxicô và tiếp đó là các tiểu luận bàn về các hiện tượng văn học Công giáo Việt Nam hiện đại tiêu biểu, bao gồm  nhiều tác giả thơ, truyện, tùy bút, dịch thuật. Sự tập trung chủ đề tạo nên tính chất nhất quán, liền mạch, thể hiện khát vọng xây dựng, cống hiến cho cộng đoàn rất rõ.

Theo tôi hiểu, Hạt giống Tin Mừng và Ánh sáng Đấng – Tình – Yêu là những mô típ thiêng liêng, thường được sử dụng như biểu tượng nghệ thuật để nói về mầm mống tôn giáo, niềm khát khao thiêng liêng và ánh sáng cứu độ được gieo vào đời sống, văn hoá và thơ ca. Hành trình cứu chuộc là nền tảng để hình thành niềm tin và đời sống cầu nguyện của tín hữu. Đức tin là con đường để con người đón nhận ơn cứu chuộc. Cầu nguyện là cách thức để con người liên hệ với Thiên Chúa và đối thoại với Ngài. Như vậy, cứu chuộc – đức tin – cầu nguyện là ba yếu tố cốt lõi, gắn bó hữu cơ trong Ki tô giáo, là “tam vị nhất thể”, tạo nên cấu trúc nhỏ nằm trong cấu trúc lớn – Hạt giống Tin Mừng. Nội dung tập phê bình Trong Ơn Gọi, về căn bản, được xây dựng trên cấu trúc hệ thống biểu tượng này.

Cuốn tiểu luận – phê bình văn học “Trong Ơn Gọi của Vincent Mai Văn Phấn”.

Có thể nói, đây là một cấu trúc văn bản vừa chặt chẽ, sáng rõ về phương diện tổ chức, đồng thời, mang ý nghĩa tượng trưng sâu sắc, thể hiện sự thấm nhuần sâu sắc giáo lí, đức tin và cảm thức sáng tạo hướng về Cõi Thánh. Nghệ thuật đích thực luôn mang sự thật và sự đẹp, lòng tin tưởng và tình yêu thương của Thiên Chúa, do đó, chính là những Hạt giống Tin Mừng và luôn mang chứa Ánh sáng Đấng – Tình – Yêu, mang ý nghĩa soi sáng và cứu độ. Ở góc độ người viết, Mai Văn Phấn luôn tìm thấy sức mạnh ngòi bút của mình trong ánh sáng của đức tin, tình yêu, niềm tin tưởng vào tương lai, tha nhân và sự sáng tạo.

Quan tâm tới các hiện tượng văn học Công giáo, Mai Văn Phấn đặc biệt chú ý mối quan hệ giữa Kitô giáo và văn học trên những phương diện nổi bật như cảm thức thẩm mĩ, cấu trúc không gian, hệ thống biểu tượng, ngôn ngữ… Ông cũng chú ý tới phương pháp luận tiếp cận các hiện tượng văn học Công giáo thông qua những trải nghiệm sáng tạo và nghiên cứu của mình. Chính tư duy và nhãn quan Kitô giáo đã cho ông khả năng/ sự bén nhạy đặc biệt, như là ân sủng, trong việc đọc ra vẻ đẹp linh thánh, huyền nhiệm trong sáng tác của các tác giả Công giáo. Đấy không đơn thuần là vẻ đẹp của ngôn từ, biểu tượng hay kĩ thuật, thủ pháp. Nó là vẻ đẹp của tư tưởng và thi pháp hướng về đức tin. Nó là vẻ đẹp của tinh thần Kitô giáo, của đức tin, đức cậy, đức mến – vẻ đẹp của niềm tín thác vào Thiên Chúa, của hy vọng hướng về tương lai cứu độ, và của tình yêu thương gắn bó với Thiên Chúa cùng tha nhân. Đó là vầng sáng tâm linh cao cả, huyền nhiệm, lộng lẫy trong đời sống các tín hữu nhưng giữ nguyên vẻ bí mật và lạ lùng với những kẻ ngoại đạo.

Điều này giải thích vì sao Mai Văn Phấn có góc nhìn và cách tiếp cận khá nhất quán về thế giới nghệ thuật và thi pháp của các tác giả Công giáo. Chẳng hạn, ông chú ý tới “vòng sóng quy tâm, từ cõi người đến cõi thiêng” trong không gian thơ Cao Gia An S.J; hình tượng Đức mẹ Mari trong thơ Xuân Ly Băng; mĩ học Kitô giáo trong thơ Trần Vạn Giã; quá trình chuyển hóa của biểu tượng trăng trong thơ Trăng Thập Tự; ánh sáng đức tin trong tùy bút của Nguyễn Tham Thiện Kế, hoặc trong truyện ngắn của Vinh Kiu, ông nhận ra “thập giá tình yêu trong hôn nhân ngoại giáo”… Khi đọc lại sáng tác của Hàn Mặc Tử, Mai Văn Phấn phân tích rất thuyết phục (và cũng đầy xuất thần) về trạng thái sáng tạo có tính thần khí, đầy huyền nhiệm trong bài Thánh nữ Đồng Trinh Maria. Có thể nói, đó là một cách đọc, cách viết mang tinh thần cộng thông sâu sắc của Mai Văn Phấn với các tác giả Công giáo. Tâm thức Kitô giáo khiến Mai Văn Phấn có khả năng tương thông và kết nối với những thi hữu – tín hữu là lẽ đương nhiên. Nhưng điều này cũng ban cho ông sự bén nhạy đặc biệt trong việc phát hiện những vẻ đẹp linh thánh, cao cả, tinh thần hướng tới cái thiêng, ánh sáng và sự cứu rỗi ở những người viết vốn không phải tín đồ Công giáo.

Bài viết về thơ Nguyễn Quang Thiều “dưới cái cây ánh sáng” là một ví dụ tiêu biểu. Tôi nghĩ bài viết này cũng là một gợi ý hay về tính mở trong đức tin và mĩ học Kitô giáo. Nó không giới hạn ở bộ phận văn học Công giáo hay khép kín trong phạm vi giáo hội hoặc cộng đoàn tín hữu mà còn có thể mở ra nhiều kênh giao tiếp với văn học ngoài Công giáo, làm phong phú và đa dạng hóa tư duy thẩm mĩ của văn học Việt Nam hiện đại.  

Trong cuốn sách này, tác giả không giới hạn việc khảo sát, nghiên cứu ở các hiện tượng văn học công giáo Việt Nam mà còn mở rộng liên hệ, đối sánh với một số hiện tượng văn học Công giáo trên thế giới. Việc gắn kết các hiện tượng văn học Công giáo trong bối cảnh lịch sử, xã hội giúp nhà phê bình có thêm căn cứ để xác định, đánh giá giá trị của các hiện tượng ấy cả về phương diện văn học lẫn thần học. Mặt khác, cách làm này cũng giúp ông có thể định vị chính xác hơn tiến trình tinh thần – tư tưởng thẩm mĩ của văn học Công giáo trong bối cảnh văn học của Việt Nam nói riêng, thế giới nói chung.  

Phê bình văn học từ góc độ tư tưởng – thẩm mĩ, Mai Văn Phấn đặc biệt quan tâm đến cái đẹp, cái đẹp của Đức tin, cái đẹp của cấu trúc và ngôn ngữ sáng tạo. Thậm chí, ta có thể nói đến ý thức cấu trúc trong phê bình văn học của ông – cấu trúc không gian, cấu trúc nhịp điệu, cấu trúc chủ đề – tư tưởng… Điều này thể hiện ngay trong các tác phẩm phê bình của ông. Từ Không gian khác (2016) đến Nhịp điệu vẽ lối đi (2024), và hiện tại là Trong Ơn Gọi (2025), mỗi tác phẩm là một cấu trúc mang tính tượng trưng (đây là kiểu tư duy nghệ thuật quen thuộc của Mai Văn Phấn). Riêng với Trong Ơn Gọi, cuốn sách đã tạo ra một cấu trúc tinh thần toàn vẹn, thống nhất, thấm đượm sâu sắc đức tin, niềm hy vọng, tình yêu thương Thiên Chúa, tình yêu tha nhân và sự sáng tạo nghệ thuật.

Mai Văn Phấn rất mạnh về khả năng đọc văn bản, khả năng phát hiện những giá trị thẩm mĩ trong các tác phẩm văn chương, nhất là những hiện tượng mới, có tính cách tân, gây khó với độc giả phổ thông. Ông chú ý gắn phân tích văn bản với các tri thức lí luận, dùng tri thức lí luận để tiếp cận, lí giải.

Tuy nhiên, trong cuốn sách này, có đôi chỗ tôi vẫn muốn trao đổi thêm cùng ông. Ví dụ, trong bài Hành trình cứu chuộc trong văn xuôi công giáo hậu hiện đại, một số đối tượng khảo sát không hoàn toàn phù hợp với khái niệm “văn xuôi hậu hiện đại”. Cho dù những sáng tác này có thể sử dụng một số thủ pháp hậu hiện đại thì về căn bản, tâm thức, thái độ mĩ học chi phối chúng không phải là tâm thức, thái độ hậu hiện đại. Mặt khác, “hậu hiện đại” là khái niệm lí thuyết phức tạp, cần được thuyết minh chặt chẽ, đặc biệt, trong trường hợp này, khi tác giả sử dụng chúng nhằm chỉ một loại hình văn xuôi Công giáo có tính đặc thù. Nên chăng, trong bài viết, tác giả có thể cân nhắc để: thứ nhất, dùng khái niệm hoặc cách diễn đạt phù hợp hơn với đối tượng và mục đích nghiên cứu (ví dụ, “văn xuôi Công giáo hiện đại” thay cho “văn xuôi Công giáo hậu hiện đại”); thứ hai, nên giới thuyết rõ hơn về giới hạn và tính quy ước trong cách dùng thuật ngữ, khái niệm. Bên cạnh đó, do say sưa với cấu trúc tư tưởng – thẩm mĩ của các tác phẩm, Mai Văn Phấn ít khi đề cập hoặc lí giải tường tận sự chi phối và lấn át của đề tài, chủ đề tôn giáo tới các phương diện hình thức thể hiện, hoặc lí do dẫn đến sự giản đơn, trùng lặp trong cách sử dụng ngôn ngữ, biểu tượng (xuất phát từ mục đích phục vụ giáo lí…) trong sáng tác của một số tác giả thuộc giới tu trì. Nếu làm được điều đó, sự lí giải, đánh giá về các hiện tượng văn học này chắc chắn sẽ khách quan, toàn diện hơn.

Đọc Trong Ơn Gọi, có thể thấy rõ sự kết hợp giữa nhiều vai trò, tư cách trong chủ thể người viết phê bình. Tư cách tín đồ tạo nên cảm hứng, đức tin, khát vọng đọc và viết. Tư cách người sáng tạo, người viết phê bình tạo nên chiều sâu hóa thân, trải nghiệm và phương pháp, thao tác làm việc. Sự kết hợp này cũng tạo ra sự độc đáo của sản phẩm – vừa là kết quả của đức tin Thiên Chúa, đồng thời là kết quả của tinh thần lao động khoa học. Tập sách thể hiện tính nghiêm túc, tư duy thẩm mĩ đồng thời, cũng cho thấy rõ cá tính con người của Mai Văn Phấn: sự khiêm nhu trong vẻ ngoài và hành xử đời sống, sự quyết đoán và quyết liệt trong công việc, nhằm đạt đến mục tiêu đã xác định.

Trong Ơn Gọi là một cuốn sách tầm vóc, có ý nghĩa quan trọng trong việc giúp độc giả hiểu sâu hơn về văn học Công giáo trong dòng chảy rộng lớn, phong phú và đa dạng của văn học dân tộc. Nó cung cấp một cái nhìn vừa bao quát vừa cụ thể về văn học Công giáo Việt Nam, khẳng định vẻ đẹp, giá trị và những đóng góp quan trọng của bộ phận văn học này đối với văn học dân tộc. Công trình này nối tiếp nghiên cứu của nhiều học giả tên tuổi: Lịch sử văn học Công giáo (1965) của Võ Long Tê; Văn học Công giáo Việt Nam – Những chặng đường (2010) của Lê Đình Bảng, Văn học Công giáo Việt Nam đương đại (2022) của Bùi Công Thuấn, Sơ thảo văn học Công giáo Việt Nam (2023) của Nguyễn Vy Khanh,… Đó là một sự kế thừa, tiếp nối và mở rộng, phát triển đầy ý thức, nhằm hướng tới cái đích khẳng định và tôn vinh văn học Công Giáo Việt Nam, và nói rộng hơn, là của văn học Việt Nam trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa.

Đức tin Công giáo, rộng ra, là đức tin tôn giáo nói chung, từ góc nhìn văn học, không chỉ cung cấp vật liệu nghệ thuật, mà còn đem lại một nhãn quan, một kiểu tư duy thẩm mĩ riêng, góp phần làm phong phú, đa dạng hóa cách con người nhìn về đời sống và tâm hồn mình. Tiếng nói tâm linh, huyền nhiệm cũng tạo nên vẻ đẹp và những giá trị tinh thần, tư tưởng sâu sắc. Nó nhắc con người hướng đến Đấng – Cao – Cả, những giá trị hướng thượng, ở đó, đức tin vào những giá trị lớn lao, vĩnh hằng, sự tin cậy, niềm hy vọng vào tương lai, tình yêu thương, sự trắc ẩn hướng tới tha nhân và cõi người là những giá trị muôn thuở, cho con người được thanh lọc và cứu rỗi, thực sự trở thành Người. Đó chính là những phương diện giá trị cốt tử của một nền văn học nhân bản, tiến bộ.

Trong Ơn Gọi không chỉ là kết quả của những phân tích, khảo cứu dựa trên kiến thức tín lí và tư duy khoa học, mà trên hết và sâu xa hơn, nó được viết trong ánh sáng thấm nhuần đức tin hướng về Thiên Chúa, cũng là đức tin hướng về những giá trị tâm linh và Cõi Thiêng Sáng Tạo. Nghệ thuật, ở đó, chính là sự liên hội, hợp thông, cất tiếng của mĩ học tâm linh, mĩ học của Đức tin, là “minh chứng thiêng liêng và ân sủng của Thiên Chúa”.   

“Ping!…”, tin nhắn của Akiko, cô chủ trang Heart for Wild Bird từ Nhật, kéo tôi khỏi chuỗi nghĩ nhớ êm ả mà linh tinh.

“Facebook vừa nhắc một kỷ niệm ấn tượng của ông: Đàn chim Sanderlings/ Rẽ cổ xám từ Bắc bán cầu đến trú đông tại bờ biển nhiệt đới Đà Nẵng. Tôi chia sẻ và giới thiệu lên trang của nhóm nhé?”

“Tất nhiên rồi, tks!”

Tôi gõ đáp, bỗng sực nhớ đang vào mùa chim biển di cư, liền xóa đi viết lại.

“Xin lỗi, cho tôi thêm chút thời gian. Tôi không muốn lặp lại. 5 giờ sáng mai tôi sẽ có mặt ở bờ biển, nơi đàn chim Rẽ ấy vẫn xuất hiện đúng hẹn hàng năm, vào cữ này, mỗi lần từ ba đến bốn ngày, hy vọng chúng vẫn còn ở đó, và Akiko sẽ nhận được ảnh mới, cùng status mới của tôi. Ok?”

“Great!”

Chuyện là, năm trước nhờ tình cờ đọc thấy thông báo của một nhà nhiếp ảnh người Úc chuyên săn ảnh các loài chim nước di cư, tôi có cơ hội gặp và quan sát loài chim Rẽ này. Không chỉ cung cấp bản đồ, lịch trình di trú của chim, nhà nhiếp ảnh còn kèm đường link đến các bài viết liên quan, đọc rất thú vị.

Nhờ vậy, tôi biết Rẽ cổ xám có nguồn gốc vùng Bắc Cực, là loài chim di cư phổ biến nhất trên thế giới, quanh năm lang thang khắp ven biển các châu lục, trừ Nam Cực (cũng dễ đoán ra lý do), và thường với số lượng áp đảo những loài chim di cư khác. Chỉ riêng ở Bắc Mỹ, giới điểu học ước tính có khoảng 300.000 chim Rẽ cổ xám xuất hiện vào mỗi cuối thu.

Đàn chim Sanderlings/ Rẽ cổ xám từ Bắc bán cầu đến trú đông tại bờ biển nhiệt đới Đà Nẵng. Ảnh: Huynh Ngoc Chenh

Loài này xếp vị trí thứ hai trong vài loài chim di trú bé nhất, chỉ sau Hummingbird/ chim Ruồi. Nhưng lộ trình rong chơi của chúng lại ở top dẫn đầu. Mỗi mùa di trú chúng bay từ 3.000 đến 10.000 dặm, tỏa khắp các bãi biển ôn đới và nhiệt đới. Cùng một lúc, người ta có thể bất ngờ bắt gặp chúng ở những nơi rất xa nhau về địa lý và khác biệt nhau về khí hậu như Tacoma (Bắc Mỹ), Tierra del Fuego (Nam Mỹ), Thái Lan, Việt Nam ở Đông Nam Á…

Nhớ chiều hôm ấy nắng dịu và bầu trời la đà trên vịnh Đà Nẵng. Nên chi hơn trăm con nhưng đàn chim Rẽ màu trắng xám vẫn có thể “tàng hình” trên nền mây bạc, để bất thần vụt hiện ra chóa lóa ngược sáng khi còn cách tôi chừng trăm bước chân, nhắm thẳng hướng đất liền. Cả đàn bỗng đảo cánh lượn dọc bờ biển, thấp muốn chạm bọt nước tung lên, trông như một luồng cuồng phong tinh nghịch, cất tiếng reo náo động, át cả âm vang của muôn trùng sóng. Rồi, cũng đột ngột như khi xuất hiện, chúng vút lên cao, cao mãi, tiếp tục trò giấu hình dưới bóng mây, và mất hút. Tất cả diễn ra chưa tới một phút, là khoảnh khắc tôi choáng ngợp, vuột mất loạt ảnh vàng đầu tiên. Nhưng cái mất ấy sá gì so với được đắm mình trong thứ ánh sáng giao hòa giữa con người và hoang dã. Với tôi ảnh xếp sau chạm, cảm.

Đến vòng lượn thứ hai đàn chim Rẽ mới thật sự đáp xuống dải cát vàng được nhà xuất bản du lịch hàng đầu thế giới Lonely Planet bình chọn vào danh mục một trăm bãi biển đẹp nhất hành tinh, cũng là nơi rừng Sơn Trà dầm chân từ thuở hồng hoang.

Mỗi làn sóng biển vỗ bờ luôn mang theo ít nhiều thức ăn miễn phí cho chim trời. Thực đơn khá phong phú, bao gồm động vật thân mềm nhỏ, ốc non, trứng cua, các loại ấu trùng, và liên tục được bổ sung trong khoảng thời gian giữa hai làn sóng gối đầu, nhưng rõ ràng là vẫn khiêm tốn so với số lượng “thực khách”. Tôi biết khái niệm tiệc đứng/ buffet, nhưng không chắc trong lịch sử nghệ thuật ẩm thực của loài người có hay không loại hình “tiệc chạy” như đang chứng kiến lần đầu, và nếu có thì thuật ngữ quốc tế nào là thích hợp.

Từ mép bờ, đàn chim Rẽ chen chúc dàn hàng ngang vừa chạy đuổi theo làn sóng đang rút nhanh ra biển vừa dùng mỏ dài đen như những đôi đũa gỗ mun gắp nhặt hối hả thức ăn may mắn phát hiện được trên mặt cát mịn ẩm. Chỉ vài giây sau đó, làn sóng mới đã kịp nhào lên. Lập tức đàn Rẽ quay đầu hớt hãi chạy thoát thân. Để rồi khi lưỡi sóng hụt hơi chững lại và bắt đầu rút, chúng liền đảo ngược hướng, lao theo bữa tiệc di động mới bày ra. Nhịp con thoi tốc độ cao, cứ vậy lặp lại không chán. Trông tất bật nhưng vui vẻ như một lũ trẻ mải nghịch. Có lẽ với tập tính vừa ăn vừa chạy điên cuồng như vậy mà Rẽ cổ xám là loài sáo duy nhất không có ngón chân thứ tư hướng về phía sau, kết quả của tiến hóa cơ thể để thích nghi môi trường sinh tồn và “phong cách” ẩm thực độc đáo.

Khi Akiko nhắn tin, rằng Facebook vừa nhắc tấm ảnh đàn chim Rẽ chụp vào ngày này năm trước, tôi sực nhớ, theo những nhà chụp ảnh động vật hoang dã giàu kinh nghiệm thì hàng năm chim Rẽ luôn quay lại các bãi ăn dọc hành trình trốn tuyết rất đúng kỳ hạn. Tôi từng đọc, ở Borneo chim Rẽ đúng hẹn đến mức ngày xưa nông dân trên đảo từng dựa vào sự xuất hiện của chúng để tính lịch trồng trọt. Lâu dần thành phản xạ tự nhiên, ở những vùng ấm áp được cho là “đất lành” của các loài chim di, người dân có thói quen ngóng trông những cánh chim trời xứ tuyết xa xôi, để rồi xót xa, thương nhớ khi chúng không thể xuất hiện vì những lý do bí ẩn nào đó. Và cũng từ đó, sự vắng mặt bất thường của chim di luôn chứa đựng những cảnh báo, thường là chẳng lành, về biến đổi khí hậu, thậm chí chiến tranh. 

Và điều đó đang xảy ra với tôi lúc này.

Gần hai tiếng đồng hồ chờ đợi đã trôi qua. Góc biển vắng lặng quá, như thể nơi này chưa từng là điểm dừng trên lộ trình trú đông của đàn chim Rẽ hơn trăm cá thể.

Khoảng 7 giờ sáng, một thuyền thúng câu mực đêm ở ven bờ cặp bến, có lẽ là chiếc về muộn nhất.

Lúc giúp lão ngư kéo thuyền lên bãi, tôi hỏi thăm tình hình đàn chim Rẽ, giọng không giấu được ái ngại.

“Năm nay nước biển lạnh sớm, chim di cũng đến sớm hơn. Chúng rời khỏi đây hai hôm rồi”

Tôi thấy mình trút được nỗi lo lắng cho đàn chim, toan chào và quay về, thì ông cụ nhớ ra, “Vẫn còn một con. Mấy năm rồi, năm nào nó cũng ghé lại đây, nhưng đi lẻ…”.

Thấy tôi háo hức muốn biết thêm, lão ngư giải thích: “Con chim Rẽ này bị què, không theo kịp bầy đàn. Qua vết thương đã lành, có thể đoán cẳng chân trái của nó từng bị mắc bẫy lưới, do cố vùng thoát nên tuột cả thịt gân, còn trơ mỗi ống xương. Biết nó không còn khả năng chạy đua với các làn sóng lên-xuống để nhặt nhạnh cái ăn, nên mỗi lần nó quay lại, là bà con ngư dân thương tình bồi bổ, để cho nó còn có sức bay tiếp về Nam”.

Tôi theo lão ngư đi về hướng chân núi Sơn Trà, nơi chú chim Rẽ nấp gió bên một ghềnh đá. Nhận ra người quen thân, nó dạn dĩ bay ra, nhảy lò cò theo chân lão ngư. Từ xa, dễ tưởng nhầm một chú vịt con đang quấn bên chủ đòi bữa.

Tôi nằm áp lên mặt cát để có bức ảnh đặc tả cái chân đã khô héo quá nửa của con chim đáng thương, tự hỏi phải chăng nhờ nước biển và không khí biển mà vết thương chí tử kia đã không ung thối.

Xem lại tấm ảnh vừa bấm xong, tôi đọc ra lời nhắn nhủ: Không nên viện dẫn bất cứ lý do gì để từ bỏ bầu trời, mặt biển, cuộc sống. Bay được cứ bay dù bản thân khiếm khuyết, dù có lẻ đàn chăng nữa.

Tôi cũng muốn những kẻ đánh bẫy chim ngoài kia xem được ảnh này để dừng tay lại.

Một bữa trứng mực được bày trên mặt đá bằng phẳng, đúng nghĩa buffet tiệc đứng.

Xong phần việc từ tâm, lão ngư trở lại chiếc thuyền thúng, chuyển hàng đến khu chợ hải sản tươi sống gần đấy.

Còn lại một mình, tôi ngồi tựa lưng vào gốc liễu già sần sùi, nhìn ngắm con chim Rẽ đang háo hức ăn. Với sự chứng nhận của lão ngư – người tốt, chim đã có thể xem tôi vô hại.

Chúng tôi cách nhau chừng hai mét. Khoảng cách không tưởng giữa một con người và một cánh chim trời hoang dã.

Lát sau, xong bữa tiệc ngon, con chim thư thả hong nắng, tỉa lông.

Như đã hứa, tôi hứng khởi post tấm ảnh mới nhất lên trang của Akiko.

“Ping!…”

“Ping!…”

“Ping!…”

Loạt chuông báo nhận được bình luận từ Akiko và các bạn trong nhóm vang lên bất ngờ khiến chim Rẽ giật mình, tung bay.

Bay cao.

Cao mãi.

Sau một giây ngơ ngác nghẹn ngào tiếc nuối hối lỗi tôi vẫy tay chào cánh chim cô lẻ đã ngoài vô tận, hẹn thầm mùa thu năm tới.

Cuốn tiểu thuyết được xây dựng theo cấu trúc siêu hư cấu (metafiction), truyện lồng trong truyện. Mạch truyện thứ nhất xoay quanh người đàn ông trong không gian sân bay – một chốn “phi nơi chốn” điển hình của thế giới hiện đại. Những chi tiết tưởng chừng vụn vặt như hành lý quá cân, tranh cãi với nhân viên hàng không, hay sự nhầm lẫn về giờ giấc lại được Hồ Anh Thái khai thác đầy hài hước.

Không gian sân bay hiện lên như một “kho chuyện” sống động, nơi hội tụ đủ kiểu người, đủ tình huống, đủ những va chạm văn hóa và tâm lý. Nhưng đằng sau sự hài hước ấy là một cảm giác bất ổn: nhân vật dường như mắc kẹt trong một “vòng lặp thời gian”, liên tục trượt khỏi điểm hẹn với hiện tại.

Cuốn tiểu thuyết “Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân” của Hồ Anh Thái.

Mạch truyện thứ hai – bản thảo mà nhân vật đọc được lại mở ra một không gian hoàn toàn khác: lịch sử Việt Nam từ năm 1949 đến những năm đầu thế kỷ XXI, qua số phận của ba thế hệ phụ nữ trong một gia đình.

Câu chuyện bắt đầu với “nàng” – một tiểu thư Hà Nội lưu lạc gia đình trong kháng chiến, đến khi trở về thành phố thì sa vào những tình huống oái oăm, bị lạm dụng và chịu tổn thương cả về thể xác lẫn tinh thần. Chính ở đây, ngòi bút đặc sắc của nhà văn đã tạo nên một hình tượng vô cùng sống động: nàng, từ một tiểu thư liễu yếu đào tơ, trong khúc quanh của lịch sử, đã khôn khéo trở thành một me Tây đáo để, sắc sảo và thành đạt.

Thế hệ thứ hai – con gái của “nàng”, lớn lên trong bối cảnh chiến tranh chống Mỹ, mang trong mình những rung động tình cảm trong trẻo với một anh “lính năm đồng”. Qua câu chuyện của cô, tác giả Hồ Anh Thái đã khắc họa rất thành công những cảm xúc riêng tư của con người cá nhân trong thời kỳ nhiều biến loạn.

Đến thế hệ thứ ba, tác phẩm dịch chuyển không gian sang nước Mỹ với câu chuyện về người cháu gái. Ở đây những vấn đề về căn cước, về sự nhầm lẫn sắc tộc và nỗ lực khẳng định bản thân trở nên nổi bật.

Cuốn tiểu thuyết kết thúc bằng cuộc gặp gỡ giữa hai thế hệ, nhưng thay vì sự hòa giải trọn vẹn, đó lại là dư âm của những chua chát, đứt gãy. Nhìn lại chặng đường dài dằng dặc ấy, có thể thấy số phận éo le, nhưng cũng đồng thời cả sức sống đặc biệt, của con người Việt Nam trong những thời điểm đất nước diễn ra cuộc chuyển mình lớn lao. Hai mạch truyện – một ở sân bay, một trong bản thảo không chỉ bổ sung mà còn chất vấn lẫn nhau, tạo nên một cấu trúc mở, giàu tính đối thoại.

Các diễn giả tại tọa đàm Đọc Hồ Anh Thái qua “Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân” do Nhã Nam tổ chức nhân dịp cuốn sách được ra mắt.

Từ những trao đổi tại tọa đàm do Nhã Nam tổ chức nhân dịp ra mắt cuốn tiểu thuyết Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân, với sự tham gia của các diễn giả: nhà thơ Hữu Việt, nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ và PGS. TS. Nhà nghiên cứu Phạm Xuân Thạch, tác phẩm mới nhất của nhà văn Hồ Anh Thái đã được tiếp cận và diễn giải đa chiều trong bối cảnh văn học đương đại.

Theo các diễn giả, vẫn là phong cách ưa giễu nhại, giàu chất trí tuệ, và đặc biệt nhạy bén với những nghịch lý của đời sống, Hồ Anh Thái đưa đến bạn đọc cuốn tiểu thuyết mà ông đã dành nhiều năm để nghiền ngẫm. Tuy nhiên, tác phẩm không chỉ dừng lại ở sự chất vấn về mối quan hệ người đọc – tác giả, mà trong nó còn một câu chuyện khác, một bức tranh lớn lao về lịch sử đất nước, về những cuộc chiến tranh, những náo động của thời cuộc xuyên suốt gần một thế kỷ, và cả ở đó những phận người, những éo le, bi kịch và yêu thương khôn nguôi.

Hồ Anh Thái không kể theo giọng bi tráng quen thuộc, thay vào đó, ông thường xuyên “hạ giọng” bằng những chi tiết đời thường, thậm chí có phần trớ trêu. Một tiểu thư Hà Nội, sau những biến động dữ dội, lại bước vào nhà ả đào và từ đó vươn lên thành người làm chủ. Sự “đổi đời” này mang sắc thái nửa nghiêm túc, nửa mỉa mai, như thể số phận con người luôn chứa đựng một yếu tố ngẫu hứng khó lường.

Những câu chuyện về chiến tranh vốn dễ rơi vào khuôn mẫu sử thi lại được tác giả nhìn qua những chi tiết rất “đời”: những rung động đầu đời, những ước mơ nhỏ bé, hay cả chuyện một người lính khao khát ra trận nhưng lại không được đi. Chính sự “trật khớp” giữa kỳ vọng lớn lao và thực tế đời thường này tạo nên một dạng hài hước đặc trưng: không phải để cười to, mà để nhận ra những trớ trêu của lịch sử khi đi qua đời sống cá nhân.

Nhà văn Trần Thị Trường chia sẻ tại tọa đàm.

Chia sẻ tại tọa đàm, nhà văn Trần Thị Trường cho biết, Hồ Anh Thái luôn mang đến cho bà sự ngạc nhiên trong sáng tạo. Không chỉ kỹ lưỡng trong việc lựa chọn chữ và nghĩa, ông còn không ngừng làm mới ở hình thức câu văn.

Nhà văn Trần Thị Trường cũng bày tỏ sự thích thú trước những trang viết về sự sống và cái chết, cùng những triết lý về Phật, về cõi tạm được thể hiện một cách nhẹ nhàng, dễ hiểu, tạo hiệu quả sâu sắc hơn nhiều so với những trang giáo điều dài. Theo bà, chính điều đó khiến tác phẩm của Hồ Anh Thái không gây nhàm chán; càng đọc, càng ngẫm lại càng thấy hấp dẫn, và mỗi lần đọc lại, người đọc lại phát hiện thêm một tầng ý nghĩa mới.

Ở tác phẩm này, Hồ Anh Thái đã “tiểu thuyết hóa” ý niệm “cái chết của tác giả” một cách sinh động. Người đàn ông đọc bản thảo và nhận ra mình là tác giả, đó không chỉ là một cú xoay chuyển cốt truyện, mà là sự gợi mở sâu sắc đến một lý thuyết văn học. Tác phẩm không còn thuộc về người viết ban đầu, bản thảo được “phát tán” trong không gian công cộng, trao quyền đánh giá và diễn giải cho người đọc. Từ đó, hành vi đọc trở thành một hành vi sáng tạo. Người đọc không chỉ tiếp nhận mà còn tái cấu trúc văn bản, gán cho nó những ý nghĩa mới, và theo nghĩa đó, trở thành một “tác giả”.

Điều thú vị là Hồ Anh Thái không trình bày luận điểm này một cách trực tiếp, mà để nó “hiện hình” qua trải nghiệm của nhân vật. Người đọc, khi theo dõi hành trình ấy, cũng bị cuốn vào trò chơi: liệu ta có thực sự chỉ là người đọc, hay cũng đang góp phần “viết lại” câu chuyện?