Bà sinh năm 1929, tại Nham Biểu, Hương Trà, Thừa thiên Huế, hiện sống tại thành phố Hồ Chí Minh. Hành trình sống của bà là một hành trình trải nghiệm và cống hiến trên nhiều lĩnh vực, nổi bật ở việc dịch phim tiếng Pháp, tạo được uy tín nghề nghiệp, được hãng Capi Films của bà Marceline Loridan cử làm đại diện chính thức đi dự liên hoan phim Cannes năm 1990. Là tác giả cuốn hồi ký Gánh gánh gồng gồng ra mắt bạn đọc năm 2020 (Nxb Văn hóa Văn nghệ TPHCM). Ngay từ khi trình hiện, cuốn sách đã chiếm được sự yêu mến và thái độ ngưỡng mộ của đông đảo người đọc và nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam và Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh (2021), rồi nhanh chóng được tái bản.

Có thể nói rất nhiều về cuộc đời của một người đàn bà xuất thân từ một gia đình thân Pháp nhưng lại như một cánh chim “ngược gió” lao vào cơn bão cách mạng, tham gia hoạt động yêu nước, chống thực dân Pháp xâm lược từ năm 16 tuổi. Câu chuyện về số phận con người – số phận của một người đàn bà từ đầu thế kỷ XX đến nay cũng là một lát cắt sinh động và dữ dội của lịch sử dân tộc.

Nhà văn, đạo diễn phim tài liệu, nhà sưu tầm tranh Xuân Phượng.

Một trong những câu chuyện làm nên tên tuổi của Xuân Phượng được bạn bè, đồng nghiệp biết đến là chuyện giới thiệu tranh và điện ảnh Việt Nam ra thế giới mà cụ thể là Paris (Pháp). Sau một thời gian dài trải qua các công việc ở ngành quân y, chế tạo thuốc nổ, phiên dịch tiếng Pháp, làm báo, phóng viên chiến trường, đạo diễn phim tài liệu, năm 1989 bà về hưu. Vốn là một người năng động, bà luôn nghĩ về phía trước, phải làm gì để nuôi sống mình, lo cho các con cháu. Năm 1991 bà mở phòng tranh tại thành phố Hồ Chí Minh và duy trì cho tới nay (vào tuổi 95).

Do có trình độ học vấn tiếng Pháp, từng làm phim tài liệu về Vĩnh Linh Vĩ tuyến 17- chiến tranh nhân dân cùng vợ chồng đạo diễn Joris Ivens, tạo được tình cảm và niềm tin nơi họ, bà đã được mời sang Pháp như trên đã nói. Vấn đề ở đây là trong những ngày sống trên nước Pháp, bà luôn được các bạn Pháp yêu thương, thông cảm với Việt Nam khó khăn, nghèo đói. Đến nỗi bà phải thốt lên: “Sao nhắc đến Việt Nam chỉ toàn là những chuyện đau thương, khốn khổ đến như vậy. Nước mình còn có cả một nền văn hóa lâu đời mà sao không hề thấy ai nhắc đến”. Từ đó Xuân Phượng lóe ra ý nghĩ: “Hay là khi về, mình mở một phòng tranh để góp phần giới thiệu vài nét về mỹ thuật Việt Nam chăng?”.

Có ý tưởng nhưng phải thực hành. Từ Pháp, bà Xuân Phượng đề đạt dự định của mình với chồng con, được gia đình ủng hộ. Bà nghĩ đang ở trên đất Pháp thì cơ hội bước đầu cố gắng tổ chức một cuộc triển lãm tranh Việt Nam tại Paris để thăm dò dư luận. May quen thân với con trai ông Phó Thị trưởng thành phố Paris, cũng thích ý định làm một cuộc triển lãm nhỏ về tranh tại đây, đã cho mượn phòng khánh tiết lớn và giúp mời báo chí thông tấn đến báo tin: lần đầu tiên Tòa thị chính quận 1 ở Paris sẽ tổ chức triển lãm một số tranh Việt Nam. Ở đầu cầu bên này được lời như cởi tấm lòng, Xuân Phượng viết thư về nhà, dặn các con đi tìm những họa sĩ quen biết và nhờ họ mỗi người góp vài tranh để triển lãm. Việc thu thập tranh tạm ổn, sau đó con trai bà cùng họa sĩ Hoàng Sùng cùng sang Paris mang theo khoảng ba mươi tác phẩm của các họa sĩ quen biết khác.

Triển lãm tranh Việt Nam lần đầu tiên nằm ở một địa điểm rất đẹp và sang trọng tại Paris được báo chí đưa tin, ngày khai mạc có vợ chồng Đại sứ Việt Nam tại Pháp Nguyễn Văn Bình, một số bạn tại Pháp Trần Đình Lan, nhà bác học Hoàng Xuân Hãn, Giáo sư Lê Thành Khôi, … đến dự. Gần hai trăm người Pháp đã từng có mặt ở Việt Nam trước 1954, có người già xem tranh thấy nhớ Việt Nam, nhất là Hà Nội mùa thu…

Cuộc triển lãm tranh Việt Nam ở Paris lúc đó không chỉ dấy lên niềm tự hào của mỹ thuật Việt Nam với bạn bè nước ngoài mà còn giúp người tha hương, xa xứ thêm gần gũi với quê hương, xứ sở. Cái thuở ban đầu ấy, như lời tâm sự của bà: “Mấy chục năm sau, tôi thường xuyên tổ chức triển lãm tranh Việt Nam tại Pháp và tại nhiều nước trên thế giới. Bạn bè khắp nơi luôn ủng hộ cho công việc làm của tôi. Nhưng không bao giờ tôi có thể quên được cái cảm giác hồi hộp, cảm động của lần đầu tiên này”.

Thành công mỹ mãn của cuộc triển lãm tranh đầu tiên tại Paris đã tạo ưu thế để bạn bà là ông Trần Đình Lan đứng ra thành lập Hiệp hội quảng bá nghệ thuật Việt Nam, có trụ sở tại Paris. Ông đề nghị bà giữ chức Phó Chủ tịch Hiệp hội. Từ đó Xuân Phượng ra Bắc vào Nam tìm những tài năng mới theo đúng mục đích của Hiệp hội đề ra. 

Muốn thực hành tranh, bà phải cất công tìm tòi và phát hiện danh tính và phẩm tính nghệ thuật của kẻ sáng tạo, ở trường hợp này là Trương Đình Hào. Hào là một họa sĩ tài năng nhưng lại sống ẩn  khuất nơi tỉnh lẻ, tranh vẽ có gu nhưng không bán được, mãi mười một năm sau mới xuất hiện trên thị trường tranh Hà Nội như bà vừa chứng kiến.Bà nhận ra những bức tranh trong đêm, dưới ánh đuốc “là những nét cọ táo bạo, quyết định, mạnh mẽ, với những màu sắc dân gian đỏ, đen, tím vàng đối chọi nhau quyết liệt; nồng ấm một màu nâu của đất; dịu dàng một màu xanh của lúa. Trong đêm tối, các bức tranh hiện lên hấp dẫn, lôi cuốn, ma mị”. Bà quyết định khai mạc phòng tranh Lotus của mình bằng một cuộc triển lãm tranh của Hào, gồm 72 bức. Lần đầu tiên đưa một họa sĩ Việt Nam vẽ theo trường phái tượng trưng (symbolisme) thật liều lĩnh và liệu có thành công? 72 bức tranh của Hào bà mua ở Hà Nội, ngay buổi khai mạc bán được 34 bức. Sau thành công của buổi khai mạc, bà quyết định đem tranh của Hào đi giới thiệu ở các cuộc triển lãm tranh ở nước ngoài và mời họa sĩ cùng đi Singapore, Pháp, Manila, Bỉ nhiều lần. Được tiếp xúc với khí quyển văn hóa nước ngoài, tranh vẽ của Hào thoát khỏi sự u uất, ngày càng độc đáo và sâu sắc hơn. Sau đó tranh của Hào được nữ tiến sĩ nghệ thuật Francoise Dalex, đại diện Bảo tàng Quai Branly ở Paris chọn để tổ chức một cuộc triển lãm tranh Hào tại Paris năm 2014. Nhờ có con mắt tinh tường và tấm lòng nhân hậu của nhà sưu tầm tranh Xuân Phượng, những bức tranh của họa sĩ Trương Đình Hào đã vượt biên ra thế giới, chiếm được sự thiện cảm của khán giả, người xem.

Tập hồi ký “Gánh gánh gồng gồng”.

Trong thế giới toàn cầu hóa, việc hiểu biết và tôn trọng thực hành văn hóa của nhau chính là chìa khóa cho sự hợp tác và hòa bình lâu dài giữa các quốc gia và các dân tộc. Với bà Xuân Phượng, việc thực hành văn hóa lúc đầu còn dè dặt, khiêm nhường ở Paris năm 1991, sau đó cho đến nay ngày càng phát triển, sôi động và phong phú hơn. Bà và các họa sĩ Việt Nam đã có dịp đặt chân đến các bảo tàng mỹ thuật trên thế giới. Riêng Pháp từ năm 1991 – 2019, năm nào cũng sang ít nhất một lần vì người Pháp yêu tranh Việt Nam và vì các họa sĩ và bà đều thích đến thăm các bảo tàng nghệ thuật của Pháp. Các cuộc triển lãm tranh do bà Xuân Phượng kết hợp các bạn nước ngoài tổ chức tại không gian Việt hay bên ngoài lãnh thổ đã cho thấy “tầm nhìn xa” mang tính lan tỏa của sắc màu không biên giới giúp các quốc gia và con người xích lại gần nhau. Việc quảng bá, giới thiệu văn hóa Việt Nam ra thế giới luôn là một công việc mang ý nghĩa quốc tế và nhân bản.

Không chỉ thế, trong hồi ức sống động và phong phú của tác giả Xuân Phượng còn tôn vinh niềm tự hào của điện ảnh Việt Nam thời kỳ trứng nước qua nhân vật nhà quay phim gạo cội Khương Mễ. Bằng lối kể khơi gợi sự chú ý, hài hước, dí dỏm về chuyến “Pháp du “năm 1997, những nhà điện ảnh Pháp không khỏi ngạc nhiên và cảm phục về một nền điện ảnh cách mạng Việt Nam từ hơn nửa thế kỷ trước ở một nơi đất phèn, đèn dầu hẻo lánh, bị quân thù bốn bề bao vây mà chỉ “một nhóm người đã làm nên điều kỳ diệu: không có điện mà vẫn làm ra điện ảnh”. Bà cùng nhà quay phim Khương Mễ và “Đoàn điện ảnh Việt Nam” sang Pháp dự liên hoan phim quốc tế Amiens là một trong năm liên hoan phim lớn nhất tại Pháp.

Để sang được đến “kinh đô ánh sáng”, đoàn phải qua cửa ải hải quan Pháp. Nhóm hải quan khá vất vả và tò mò khi kiểm tra hàng loạt hàng hóa, vật dụng thô sơ và lỉnh kỉnh của đoàn phim Việt Nam bên lời “thuyết minh” như cuốn theo chiều gió của Xuân Phượng: “từ những hộp sắt rỉ nát, xám xịt bên trong đựng những cuộn phim kèm theo những túi gạo rang chống ẩm, từ chiếc máy quay phim Paillard Bolex 16mm dây cót đã mòn vẹt, cũ kỹ, từ những quyển sách vàng ố, rách tơi tả viết về điện ảnh của các cụ Faveau và Boyer của gần 100 năm trước vẫn còn cất giữ đến tận ngày nay”. Cuộc kiểm tra hành lý từ căng thẳng chuyển sang hân hoan, thán phục. Những hiện vật thô sơ đã được trưng bày tại phòng liên hoan phim cho thấy công đầu của “ông già điện ảnh” Khương Mễ đã bao năm ky cóp, giữ gìn chăm chút tuy “không giàu có gì, nhà cửa chật chội, ông trân trọng những “vũ khí” thân thiết của mình và quyết tâm gìn giữ các hiện vật bằng mọi giá vì con cháu mai sau”.

Đúng là nghệ thuật nói chung và điện ảnh nói riêng đã kết nối những trái tim nghệ sĩ của các quốc gia. Những thời khắc quý giá bên nhau, họ cùng chia sẻ và đồng cảm những câu chuyện về nghề, về tình người. “Trời tháng 11 ở Amiens đã se lạnh. Những lò sưởi tí tách tiếng nổ của thanh hồng. Nhấp ly rượu vang Pháp thơm nhẹ mùi nho chín, Khương Mễ kể lại với các đồng nghiệp Pháp, Bỉ về những ngày gian khổ làm phim, về chiếc xuồng theo anh rạch ngang kênh lạch, về những anh chị em đã ngã xuống, về tấm lòng của bà con ở những nơi tổ điện ảnh đã đến”. Điều không ngờ và cũng là may mắn trong đêm huyền diệu và ấm áp ấy, ông già Khương Mễ với câu chuyện về điện ảnh bưng biền đã trở thành đối tượng thẩm mỹ, thành nhân vật trong bộ phim Chiếc phòng tối của Khương Mễ do Samuel Aubin có mặt lúc ấy đạo diễn.

Và như tác giả phim thổ lộ: “Phim này (Chiếc phòng tối của Khương Mễ) do tôi làm nhưng người cha tinh thần của nó chính là Khương Mễ”. Đêm bế mạc Liên hoan phim quốc tế Amiens, ông già điện ảnh Khương Mễ được mời lên sân khấu. Chủ tịch liên hoan phim trao giải Kỳ lân vàng danh dự – giải vinh danh cho sự nghiệp điện ảnh suốt đời cho nhà quay phim Khương Mễ. Xin chia sẻ lời của ông về lễ liên hoan điện ảnh và về người Việt Nam được nhận giải thưởng cao quý: “Mười ngày qua, gia đình điện ảnh chúng ta đã có những giây phút tuyệt vời, càng gắn bó với nhau hơn, càng yêu quý sự nghiệp mà chúng ta đang đảm đương. Và đây là điều tôi mong các bạn đừng quên. Hãy yêu thương, quý trọng người bạn này của chúng ta và của lịch sử điện ảnh thế giới, đây là “ông Lumière” (người đã phát minh kỹ thuật điện ảnh năm 1895) của Đồng Tháp Mười Việt Nam”. Ở phía trên về hội họa, bà Xuân Phượng đã nói đến Sắc màu không biên giới, còn ở đây về điện ảnh, tôi muốn nói đến Những thước phim không biên giới mà tác giả hồi ký Gánh gánh gồng gồng đã bằng nỗ lực phi thường của mình giới thiệu văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Tháng 7 năm 2011: “Chính phủ Pháp đã quyết định tặng thưởng huân chương cao quý nhất của nước Pháp, Huân chương Hiệp sĩ Bắc đẩu bội tinh về những công lao mà bà đã đóng góp cho chiếc cầu hữu nghị Việt  Nam – Pháp trong hơn nửa thế kỷ qua… “Sau những đóng góp trong chiến tranh, những cuộc triển lãm tranh Việt Nam trong hai mươi năm qua của bà cũng góp phần không nhỏ vào sự bền chặt  của tình hữu nghị hai nước Việt Nam – Pháp”.

Ghi chú: Các trích dẫn đều lấy trong hồi ký Gánh gánh gồng gồng, NXB Văn hóa Văn nghệ TPHCM, 2020 của Xuân Phượng.

Từ ngày quen biết nhau ở báo Sức khỏe & Đời sống, mỗi lần ra sách Nguyễn Thanh Kim thường ký tặng tôi. Thú thực đến nay, tôi không nhớ đã nhận được bao nhiêu cuốn sách mà ông tặng và tôi đã viết bao nhiêu bài về các tác phẩm của ông. Gần đây nhất, tháng 6/2025, nhà thơ ký tặng tôi tập thơ mới xuất bản mang Nhịp Xuân. Tập thơ khoảng trên 100 trang gồm 61 bài thơ với 5 phụ bản là 5 bức họa in trên giấy couché 75, sáng bóng và đẹp của họa sĩ Nguyễn Duy Lập, hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam và là em trai nhà thơ Thanh Kim.

Đọc nhiều thơ của Nguyễn Thanh Kim, đến nay tôi ngộ ra một điều ở ông là người có hình hài ở phố, còn hồn vía lại ở quê. Quê ở đây tôi muốn nói đến các vùng miền trên quê hương đất nước Việt Nam nói chung và quê hương Bắc Ninh của ông nói riêng. Có thể nói thơ Nguyễn Thanh Kim thuộc dòng thơ hoài cổ (cảm hoài). Dường như khi đến mỗi vùng miền của đất nước Việt Nam từ Nam chí Bắc, từ miền xuôi lên miền ngược đến những vùng sông nước Cửu Long ông đều có thơ ghi lại những điều mắt thấy, tai nghe hay những phút xao lòng, như là cách lưu giữ kỷ niệm về những nơi ông đã từng đặt chân tới. Trong Nhịp Xuân có khá nhiều bài trực tiếp hay gián tiếp viết về chủ đề quê. Chẳng hạn như những bài: Long Biên mấy nhịp, Duyên quê, Xuân áp vào chợ phiên, Hoa gạo bóng làng, Vẫn màu hoa xoan ấy, Ba Vì chiều, Mùa hoa ban đỏ, Với Huế, Lăng Cô, Trăng sông Tiền, Lệ Giang, Tam Điệp ngàn lau, Quê bạn, Gặp gỡ sông Thương, Thượng Cẩm Đàn, nào quên, Bình yên cho mỗi căn nhà,… Mà nói đúng hơn, cả tập Nhịp Xuân của ông đều phảng phất hồn quê kiểng từ giọng điệu đến ngôn từ; từ cách cảm đến lỗi nghĩ rất riêng, nhưng đều không trượt ra ngoài đường ray biên độ quê.   

Dù viết về đề tài, chủ đề nào thì tính chân quê trong thơ Nguyễn Thanh Kim luôn là mạch nguồn chủ đạo. “Nghĩ gần, nghĩ xa/ xui ta nhớ mẹ” (Nhớ mẹ) hay “Em vội ra chợ sớm/ mua hoa rồi sắm đào/ ta nhảy xe khắp chốn/ nhặt chút nhuận bút nghèo… Dòng đời cứ chảy trôi/ đường trần sao tất tả/ Tết đến méo mặt cười/ thiên hạ đều thế cả!?” (Ngày áp Tết).

Tập thơ “Nhịp xuân” của nhà thơ Nguyễn Thanh Kim.

Nói chung thơ Thanh Kim từ trước đến nay thường viết ngắn. Qua những tập tôi đã đọc thấy ông là người khá kiệm lời, rất ít khi dài dòng, vòng vo tam quốc. Thậm chí có bài chỉ có một đơn vị câu thơ: “Ngõ – vết – rạn – tim – tôi” (Ngõ). Có thể nói đây là một bài thơ khá độc đáo: Bài thơ chỉ có một đơn vị câu thơ với 5 từ mà có tới 4 gạch nối, tạo nên chất suy tưởng cho bài thơ. Nhưng phần lớn thơ ông là những bài có 4 đơn vị câu thơ trở lên. 

Đến đây tôi xin được phép nói rõ quan niệm của tôi về đơn vị câu thơ khác với câu thơ như thế nào. Câu thơ theo quan niệm thông thường được sử dụng trong các thức thơ truyền thống như: Lục bát, Song thất lục bát, Tứ ngôn, Ngũ ngôn, Lục ngôn, Thất ngôn, Thất ngôn tứ tuyệt, Thất ngôn bát cú…

Còn đơn vị câu thơ thường được sử dụng trong thức thơ tự do, không hạn chế số câu trong một bài cũng như không hạn chế số chữ trong một đơn vị câu thơ. Đơn vị câu thơ không phụ thuộc vào cấu trúc câu như các thức thơ truyền thống, mà chỉ phụ thuộc vào ý tưởng và cảm xúc của chủ thể sáng tạo – nhà thơ. Trong thức thơ tự do, đơn vị câu thơ không phải là những khuôn mẫu có sẵn như trong cấu trúc của các thức thơ truyền thống mà ở trên tôi vừa đề cập đến. 

*

Trong tập Nhịp Xuân tôi thích bài thơ dài nhất của ông là bài Bình yên cho mỗi căn nhà. Nói là dài, nhưng bài thơ cũng chỉ có 42 đơn vị câu thơ được chia làm 3 khổ và mỗi khổ đều bắt đầu từ đơn vị câu thơ: “Đất nước này đâu chỉ có bình yên”. Sở dĩ tôi thích bài thơ này vì nó khác với những bài thơ hướng nội của Thanh Kim mà ta thường gặp, đây là một trong số không nhiều những bài thơ hướng ngoại tới cộng đồng trong những lần thiên tai ập tới, thảm họa bủa vây của ông. Có thể nói, đây là bài thơ hiếm hoi được Thanh Kim viết theo lối này, như là cách nhắc nhở tất thảy chúng ta rằng mình đã, đang và còn sẽ sống ở một đất nước luôn có những biến động khôn lường, hết địch họa, rồi đến thiên tai, khiến: “trời đương nắng bỗng sập sùi mưa gió/ thung lũng xanh chợt đục ngầu xoáy lũ/ bản làng xa cuốn hút chốn trời mây/ dốc cheo leo/ cầu đã hãy/ máu người đã đổ/ tàu neo đậu cuồng phong và và bão tố/ bao yên lành sụp đổ nước và cây/…/ người dẫm bùn chỉ hở hai tròng mắt/ lúa ngậm đòng xao xác ngợp sóng chao/ mùa thất bát cơ chừng trông thấy được/…/ những phận người ơi sao cơ cực thế này!”. Có lẽ cơn lũ kinh hoàng do bão Yagi gây ra hồi tháng 9/2024 đã khiến nhà thơ thực sự xúc động viết nên bài thơ này.  

Tất nhiên bài thơ không chỉ có nhắc nhở, chia sẻ với người dân trong vùng bão lũ, “sáng chắn bão giông, chiều ngăn nắng lửa” (Đất nước – Phạm Minh Tuấn). Hơn thế nó còn mang tính cảnh giới cao độ. Đọc bài thơ này của Nguyễn Thanh Kim, làm tôi lại nhớ đến hai câu thơ của Trần Đăng Khoa trong bài Thơ tình người lính biển được viết vào năm 1981, trước khi lão Khoa vào học khóa II, trường Viết văn Nguyễn Du cùng với Nguyễn Thanh Kim: “Đất nước gian lao chưa bao giờ bình уên/ Ϲơn bão chưa ngưng trong tâm hồn biết bao người”. Hai bài thơ của Trần Đăng Khoa và Nguyễn Thanh Kim ra đời cách nhau đúng 44 năm, nhưng tính cảnh báo của chúng vẫn giữ nguyên giá trị. 

Vậy ra, phần lớn những người nghệ sĩ thực thụ, có tâm đều có chung một phẩm chất là rất mẩn cảm trước sự ba đào của quê hương, đất nước và cuộc sống của người dân ở quanh ta. Vấn đề là khi nào người nghệ sĩ biểu hiện ra điều đó, sớm hay muộn lại là câu chuyện riêng của mỗi người. Nhưng chắc chắn chúng tùy thuộc hoàn cảnh khách quan có thể đem đến cho người nghệ sĩ sự xúc động cần thiết về cảm hứng sáng tạo để tạo nên những tác phẩm thơ ca nói riêng và văn học, nghệ thuật nói chung.    

Trong bài Bình yên cho mỗi căn nhà của Nguyễn Thanh Kim, tôi thích nhất khổ thứ ba và cũng là khổ kết của bài thơ: “Đất nước này đâu chỉ có bình yên/ dẫu biết vậy và lòng không nghĩ vậy/ nắng mưa thất thường hoang hoải/ tôi vẫn tin tha thiết tấm lòng dân/ vẫn những tấm lòng biết mấy sẻ chia/ vẫn những con tim ấm nóng tình người/ vẫn những thân thương mắt nhìn tin cậy/ đường dẫu xa và bão giông có nổi/ tôi tin bình yên có trong từng giọng nói/ nỗi đau sẽ qua/ và bình yên sẽ đến trong mỗi căn nhà”. 

Ở đây, Nguyễn Thanh Kim đã góp thêm một tiếng nói bằng thơ, theo cách riêng của mình về tấm lòng vị tha, tương thân tương ái. Ông đã khẳng định thêm một lần nữa dù có thiên tai, địch họa đến mấy cũng không thể làm suy suyển lòng tin của con người Việt Nam vào một tương lai tươi sáng. 

Dẫu biết rằng thơ ca là sản phẩm sáng tạo tinh thần của riêng mỗi người, nhưng khi nhà thơ gắn cái tôi cá nhân của mình với cái ta chung của cộng đồng, dân tộc thì nó sẽ tạo nên sức mạnh lan tỏa rộng lớn hơn và cũng bền lâu hơn. Chỉ riêng bài thơ này thôi, Nguyễn Thanh Kim đã làm được điều đó.

Chương trình giao lưu – tọa đàm “Những lời nói thật” của nhà thơ Đỗ Quảng.

Phát biểu tại chương trình, nhà văn – nhà báo Hoàng Dự, Tổng Biên tập Thời báo Văn học nghệ thuật khẳng định, Đỗ Quảng là một nhà báo lão thành, một cây bút phóng sự xuất sắc của Báo Nhân Dân, người đã dành trọn đời cầm bút cho sự thật và những vấn đề cốt lõi của đời sống xã hội. Theo ông Hoàng Dự, tập thơ Những lời nói thật không phải là sự giãi bày cảm xúc riêng tư đơn lẻ, mà là một diễn ngôn mang tính đối thoại, đặt người đọc trước những câu hỏi không dễ né tránh: sống thế nào cho ngay thẳng, viết thế nào cho trung thực, và đối diện với chính mình ra sao trong những biến động của đời sống hôm nay.

“Chính từ tinh thần ấy, Thời báo Văn học nghệ thuật tổ chức buổi giao lưu – tọa đàm này như một không gian mở để chia sẻ, đối thoại và lan tỏa những giá trị nhân văn mà tập thơ gợi ra; qua đó, khơi dậy ý thức tự soi, tự sửa, nuôi dưỡng trách nhiệm xã hội của người cầm bút cũng như của mỗi công dân trong đời sống đương đại”, nhà văn – nhà báo Hoàng Dự nhấn mạnh.

Nhà văn – nhà báo Hoàng Dự, Tổng Biên tập Thời báo Văn học nghệ thuật phát biểu tại chương trình.

Chia sẻ tại buổi giao lưu về cơ duyên đến với thơ ca, nhà báo – nhà thơ Đỗ Quảng nói bằng giọng trầm lắng và chân thành: “Trong hành trình cầm bút của tôi, thơ đến rất muộn, nhưng lại hết sức tự nhiên”. Sau một đời làm báo, với biết bao chuyến đi, bao nhân vật, bao câu chuyện và cả những kỷ niệm khó quên gắn với nghề, ông đã từng nghĩ rằng đời viết của mình đã khép lại cùng những trang phóng sự. Khi ấy, ông không có ý định làm thơ, càng không muốn tự nhận mình là một nhà thơ, bởi với ông, thơ là một địa hạt khắt khe và đòi hỏi sự dấn thân rất khác.

Tuy nhiên, theo tác giả Đỗ Quảng, khi ý thức rõ hơn rằng thời gian không còn nhiều, những ký ức tưởng như đã lắng xuống lại lần lượt trở về, thôi thúc ông phải ghi chép, phải giữ lại. Và thơ đến như một lựa chọn tự nhiên, giản dị nhất. Ông làm thơ không phải để “trình làng” hay khẳng định mình ở một vai trò mới, mà để viết lại những kỷ niệm, những lát cắt của đời sống và nghề nghiệp đã đi qua, như một cách lưu giữ đặc biệt cho chính bản thân mình.

Nhà báo – nhà thơ Đỗ Quảng chia sẻ về cơ duyên đến với thơ.

Nhà thơ Đỗ Quảng chia sẻ thêm, trong vòng bốn năm, ông liên tiếp cho ra đời ba tập thơ, một nhịp độ sáng tác mà chính ông cũng không ngờ tới. Điều khiến ông xúc động là các tập thơ đều được bạn đọc đón nhận, nhanh chóng bán hết và được tái bản. Với ông, đó không chỉ là niềm vui nghề nghiệp, mà còn là sự động viên lớn lao, cho thấy những “lời nói thật” mộc mạc, không tô vẽ ấy vẫn tìm được sự đồng cảm. Từ sự khích lệ đó, tác giả bày tỏ mong muốn tiếp tục còn đủ sức khỏe, đủ thời gian để viết và để những tập thơ của mình có thể được tái bản thêm nữa, như một cách kéo dài cuộc đối thoại chân thành giữa người viết và bạn đọc.

“Những lời nói thật” là kết tinh của cả một đời sống và một đời cầm bút trung thực, dấn thân của tác giả Đỗ Quảng.

Đặt vấn đề từ một cái nhìn khái quát về diện mạo thơ đương đại hôm nay, nhà lý luận phê bình Bùi Việt Thắng cho rằng, thơ hiện nay có thể chia thành nhiều dạng: có loại thiên về thử nghiệm, chủ yếu phục vụ nghiên cứu; có loại phổ biến trên không gian mạng, đáp ứng nhu cầu biểu đạt tức thời; và có một kiểu thơ tuy không nhiều, nhưng đáng trân trọng, đó là thơ chân – thơ trơn, là thơ phát khởi từ đáy lòng, có khả năng tạo nên sự đồng vọng nơi người đọc.

Từ cách phân loại ấy, nhà lý luận phê bình Bùi Việt Thắng cho biết ông nghĩ nhiều đến thơ của Đỗ Quảng: “Trong vòng bốn năm ngắn ngủi, ở độ tuổi đã cao, sức khỏe hạn chế, Đỗ Quảng vẫn liên tiếp cho ra đời ba tập thơ – một nhịp sáng tác hiếm gặp, vượt ra ngoài những quy luật thông thường của đời sống văn chương. Đây không phải là sự ‘viết chơi’, càng không phải là thơ làm theo phong trào, mà là kết quả của một nội lực tinh thần mạnh mẽ, được tích tụ từ cả một đời sống và một đời nghề”.

Nhà lý luận phê bình Bùi Việt Thắng nhấn mạnh, trong bối cảnh hiện nay, khi phần lớn các tập thơ được in ra chủ yếu để làm quà tặng, thì trường hợp của Những lời nói thật là một hiện tượng đáng chú ý. Chỉ trong vài tháng, tập thơ đã được tái bản lần thứ hai, cho thấy sự đón nhận thực sự của công chúng đọc. Và theo ông, đây chính là minh chứng cho giá trị của sự thật trong thơ Đỗ Quảng – một thứ sự thật không ồn ào, không lên gân, mà lặng lẽ, thẳng thắn và bền bỉ.

Nhà lý luận phê bình Bùi Việt Thắng phát biểu đề dẫn tại tọa đàm.

Nhà văn Nguyễn Trọng Tân cũng cho rằng, với bề dày vốn sống, kinh nghiệm nghề nghiệp và sự từng trải hiếm có, Đỗ Quảng đã thừa bản lĩnh, lòng dũng cảm và cả sự khôn khéo để nói ra những sự thật không dễ nói – những điều mà rất nhiều người biết, nhưng không phải ai cũng dám cất lời.

Theo ông, khi bước sang địa hạt thơ ca, Đỗ Quảng mang theo toàn bộ hành trang của một đời người đã sống đủ, biết đủ và đau đủ những biến động của nhân tình thế thái. Ở đó, không chỉ có sự từng trải, mà còn có một nỗi cô đơn lớn, thậm chí phảng phất cảm giác bất lực trước những nghịch lý của đời sống đương đại – nơi thói đời nhố nhăng, trắng đen lẫn lộn, chân giả đôi khi khó phân định.

Tuy nhiên, vượt lên trên mọi nỗi buồn, mọi day dứt cá nhân, điều đọng lại rõ nhất trong thơ Đỗ Quảng vẫn là tấm lòng với dân, với nước, với cuộc đời. Đó là tiếng nói của một kẻ sĩ mang trong mình ý thức trách nhiệm, phẩm hạnh và sự tự trọng nghề nghiệp, của một người viết chọn cách nói thật như một bổn phận đạo đức. Chính sự nhất quán ấy đã làm nên giá trị cốt lõi của Những lời nói thật – một tập thơ không chỉ để đọc, mà để suy ngẫm và đối diện với chính mình.

Nhà văn Nguyễn Trọng Tân chia sẻ về tập thơ “Những lời nói thật”.

Nhận định về thơ Đỗ Quảng, nhà thơ Phạm Đình Ân cho rằng, Đỗ Quảng đi theo một lối thơ riêng, ông buông ra những lời tâm sự giản dị, đời thường nhưng giàu sức gợi, dễ tạo tò mò và cuốn hút người đọc. Thơ Đỗ Quảng chinh phục không bằng hình thức cầu kỳ mà bằng cái hồn và tấm lòng của tác giả. Đó là thứ “thơ nhật ký thế sự”, ghi lại những suy nghĩ hằng ngày của một con người nhiều trải nghiệm, luôn trăn trở trước các vấn đề của đời sống. Sự “cồn cào” trong thơ Đỗ Quảng, theo nhà thơ Phạm Đình Ân nó mang ý nghĩa rất nhân văn, đó là những băn khoăn, phản biện nghiêm túc và có trách nhiệm trước thế sự.

Nhà thơ Phạm Đình Ân chia sẻ về phong cách thơ Đỗ Quảng.

Nhà báo Trần Nhung, một đồng nghiệp gắn bó lâu năm với tác giả Đỗ Quảng cho rằng, từ thực tiễn đời sống kinh tế, chính trị, xã hội của đất nước, Đỗ Quảng đã nhìn ra những mặt trái, những chiều sâu khuất lấp và thẳng thắn nói lên những điều ấy với mong muốn khơi gợi sự suy nghĩ, cùng hướng tới cải thiện. Theo nhà báo Trần Nhung, nét đặc sắc trong thơ và trong cách viết của Đỗ Quảng chính là tinh thần cảnh tỉnh, nói ra sự thật không để bi quan hay phủ định, mà để mong được sửa chữa, điều chỉnh và từ đó hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn.

Nhà báo Trần Nhung nhấn mạnh đến tinh thần cảnh tỉnh trong thơ Đỗ Quảng.

Nhà báo – nhà thơ Đỗ Quảng và các đại biểu tham dự chương trình.

Những chia sẻ thẳng thắn, sâu sắc tại chương trình cho thấy giá trị của tập thơ Những lời nói thật nằm ở tinh thần nói thật, nghĩ thật và sống có trách nhiệm trước thời cuộc. Trong không gian đối thoại cởi mở ấy, thơ Đỗ Quảng đã vượt ra khỏi trang sách để trở thành lời nhắc nhở âm thầm nhưng mạnh mẽ: chỉ khi dám đối diện với sự thật, con người mới có thể tự soi, tự sửa và cùng hướng tới những giá trị tốt đẹp hơn cho cá nhân và xã hội.