Truyện ngắn Bản án của địa ngục in trong tập truyện này là một truyện ngắn viết đúng và viết trúng: đúng sự thật và trúng thời cuộc, một truyện ngắn cập nhật tình hình hiện nay của đất nước, rất thời sự. Là vì, cả nước đang trong cao trào chống tiêu cực, chống tham nhũng, chống hối lộ, lừa đảo, chống làm hàng giả, thực phẩm bẩn… Tôi ưng bụng sau khi đọc truyện ngắn hư hư thực thực này. 

Chuyện xảy ra ở phòng 405, bệnh viện Ánh Dương. Ông Vũ Văn Thành, 63 tuổi, là cán bộ kỹ thuật về hưu, sống hiền lành, giản dị, chưa từng làm hại ai – chết vì căn bệnh ung thư gan ác tính, phát hiện muộn. Ông ra đi trong lặng lẽ, không lời trăng trối, không người thân bên cạnh. Thi thể đã được đưa đi hoả táng, nhưng linh hồn ông vẫn lang thang, vất vưởng giữa tầng bốn, như thể còn điều gì đó chưa thể buông bỏ. Ba ngày sau đám tang, một số bệnh nhân cùng phòng 405 khẳng định họ nhìn thấy ông Thành hiện hình mỗi đêm, gương mặt chất chứa oán hận. Một y tá trẻ đêm nào cũng nằm mơ, miệng lẩm bẩm: “Ông ấy không siêu thoát… Ông ấy vẫn ở lại chốn này…”. Một thực thể lạ xuất hiện, nói với ông rằng, nếu ông còn oán hận, hãy bước vào “Cửa gương nghiệp báo”. Ở đó ông sẽ biết ai đã khiến ông ra nông nỗi này.

Ông Thành đã làm theo. Ông bước vào cánh cửa màu đen như mực. Trước mắt ông là một màn chiếu phẳng, nơi mọi sự kiện xảy ra trong đời ông được tái hiện không sót một chi tiết nào: Từng bữa ăn vợ mua từ chợ đầu mối: rau cải xanh mướt được phun thuốc tăng trưởng chỉ vài giờ trước khi bán; thịt lợn ôi thiu được tẩy trắng. Những gói xúc xích, đồ ăn nhanh mà đứa cháu nội và ông thường ăn mỗi sáng chứa đầy phụ gia và chất bảo quản nằm trong danh mục cấm. Tất cả những thứ nhỏ nhoi tưởng chừng vô hại ấy, lặng lẽ gặm nhấm gan ông suốt nhiều năm ròng. Không ai cảnh báo, không ai kiểm soát, kể cả cơ quan quản lý an toàn thực phẩm…

Tập truyện ngắn “Linh hồn ký ức”. 

Gương nghiệp báo tiếp tục soi chiếu. Hình ảnh một người nông dân, bà Tám, đang phun thuốc trừ sâu đậm đặc lên rau muống trên ruộng. Gần đó là kho hàng của ông Trần Khôi, giám đốc nhà máy thịt đông lạnh, nơi công nhân đang rửa nội tạng hỏng bằng hoá chất tẩy trắng trước khi đóng gói gửi đi các cửa hàng khắp thành phố. Tiếp nữa: cảnh một bác sĩ đeo kính trắng đang vội vã khám cho ông Thành, chỉ trong chưa đầy ba phút, vạch ra một phác đồ điều trị sai lệch, kê đơn hoá trị liều cao, bất chấp sức khoẻ yếu ớt của ông. Trong khi đó, phía sau, tiếng gõ cửa nhẹ: “Dạ, em gửi anh phong bì chè nước…”.

Linh hồn ông Thành run rẩy. Không phải ông chết vì số trời đã định, mà vì sự vô cảm, tham lam và tắc trách của những kẻ mang danh lương y như từ mẫu.

Ông Thành và một oan hồn trẻ, Thảo Lan, thực hiện những chuyến  “vi hành” kỳ lạ về đêm. Họ bay qua các mái nhà tôn, lướt qua các khu chợ, nhà máy, ruộng đồng… và nhìn thấy tất cả. Một chủ lò mổ trước khi giết heo tiêm nước pha thuốc an thần vào heo cho “tươi lâu”. Một công ty bánh kẹo trộn bột mốc với hương liệu tổng hợp để tận dụng hàng tồn… Một vị quản lý thị trường khi được phỏng vấn về thực phẩm bẩn chỉ cười nhạt: “Chúng tôi vẫn đang kiểm soát tốt”.

Mỗi cảnh tượng là một nhát dao đâm vào trái tim linh hồn ông Thành. Mỗi lời biện minh là một bàn tay đẩy thêm người vào cửa tử.

     Và ông bắt đầu phán xét:

     – Ai cho họ quyền tước đoạt sinh mạng của người khác?

     – Ai cho họ cái cớ để biến đồng loại thành nạn nhân vì lòng tham?

Ông Thành không còn là linh hồn bình thường. Cơn oán hận của ông, kết hợp với niềm uất ức từ hàng trăm vong hồn khác từng chết oan trong bệnh viện, đã biến thành một nguồn năng lượng u ám tích tụ quanh nơi này. Mỗi đêm, tầng bốn bệnh viện lại vang lên những tiếng rên xiết, những hình bóng bất định chập chờn trên cửa kính, trên mái nhà như lời cảnh tỉnh từ địa ngục…

Linh hồn ký ức là truyện ngắn viết về “không gian ký ức nhiếp ảnh” của NSNA Phạm Công Thắng, thực ra đây chính là tự truyện của nghệ sĩ. Ngay từ đầu câu chuyện, tác giả, tức Phạm Công Thắng, đã nêu nguyên do ra đời không gian nhiếp ảnh này. Số là, trong một cơn mơ mịt mùng, một làn khói mỏng toả ra, rồi một bóng hình thần uy xuất hiện. Đó là vị thần cai quản vùng đất này. Ngài nhìn tác giả bằng ánh mắt vừa nghiêm nghị vừa bao dung và cất tiếng trầm vang như vọng từ lòng đất: “Ngươi là người được chọn. Ngôi nhà này – nơi nhà ngươi đang sống – đang chất chứa vô vàn máy ảnh từng gắn bó với đời người và những người đã khuất. Người phải gánh lấy sứ mệnh tạo dựng nơi đây thành một thế giới đặc biệt: một không gian lưu giữ ký ức. Không chỉ là hiện vật, mà là linh hồn của những nghệ sĩ, nhà báo từng sống chết cùng chiếc máy ảnh. Hãy để mỗi bước chân đến đây phải lặng đi, để rồi thốt lên: đây là chốn linh thiêng của nhiếp ảnh”.

Tác giả, Phạm Công Thắng, với niềm tin mãnh liệt khi thần linh, trời đất đã chọn nên không thoái thác mà đã quyết tâm làm và đã hoàn toàn thành công. 

Tôi đã nhiều lần đến thăm, tìm hiểu và thưởng lãm Không gian ký ức nhiếp ảnh. Một căn phòng tuy không rộng, nhưng ắp đầy những hiện vật nhiếp ảnh từ những năm xa xưa cho đến nay, chứng tỏ tài năng, sự công phu và tâm huyết của nghệ sĩ nhiếp ảnh Phạm Công Thắng đối với lĩnh vực nghệ thuật này. Ngày 4 tháng 6 năm 2025, Hội đồng Tổ chức kỷ lục Việt Nam đã xác lập kỷ lục cho Phạm Công Thắng. Quyết định viết: “Nghệ sĩ nhiếp ảnh, Nhà báo Phạm Công Thắng – người sáng lập Không gian Ký ức Nhiếp ảnh – không gian lưu giữ và trưng bày bộ sưu tập kỷ vật, hiện vật của ngành nhiếp ảnh, do các cá nhân, đơn vị trong và ngoài nước trao tặng với số lượng nhiều nhất tại Việt Nam”.

Linh hồn ký ức là một tập truyện ngắn bút pháp huyền ảo, ma mị. Theo tôi, với văn phong giản dị, dễ đọc, dễ hiểu, dễ cảm thụ, chắc rằng tập truyện này sẽ được người đọc yêu thích. 20 truyện ngắn trong tập truyện là 20 truyện ngắn đậm tính nhân văn, đi sâu vào khai thác mọi ngóc ngách của đời sống con người, sâu sát, gần gũi, lôi ra ánh sáng những tội ác chưa bị phanh phui và kết tội, nhiều oan ức bị chôn vùi nay được “khai quật”. Trong tập truyện ngắn, không một oan hồn nào bị lãng quên, bị bỏ lại phía sau. Họ đã được giải thoát, được cứu thoát và được siêu thoát.

Có thể khẳng định, tập truyện ngắn Linh hồn ký ức viết đúng và viết trúng, nhằm đúng và nhằm trúng: đúng với sự thật đời sống và trúng với thời cuộc, nhiều truyện ngắn cập nhật hiện trạng tình hình tiêu cực hiện nay của đất nước. Các truyện ngắn: Đêm trước lụi tàn, Bản án của địa ngục và ba truyện ngắn kể về người lính – Hồn lạc chốn trần gian, Hẹn nhau trong cõi mộng và Người tình từ cõi âm –  là thí dụ. Tác giả Phạm Công Thắng cho biết, truyện ngắn Đêm trước lụi tàn với nhân vật chính là quan bà Mỹ Dung là anh muốn ám chỉ một người phụ nữ quyền lực nhất một tỉnh đã phạm tội nhận hối lộ, bị khởi tố, ra toà và đã bị kết án tù nhiều năm.

Qua bút pháp huyền ảo, ma mị của mình, tác giả Phạm Công Thắng đã tròn vai trong việc thực thi chức năng của văn học, nhất là chức năng nhận thức và chức năng giáo dục. Như ta đã biết, tác phẩm văn học là quá trình nhà văn khám phá và lý giải hiện thực rồi phản ánh vào tác phẩm của mình. Văn chương là tiếng nói của thời đại, phản ánh hiện thực đời sống, đạo đức xã hội, phơi bày những mặt trái của xã hội nhằm cải tạo xã hội…

Về tập truyện của mình NSNA Phạm Công Thắng viết: “Linh hồn ký ức là một hành trình tâm linh qua 20 truyện ngắn mang màu sắc ma mị, liêu trai và cảm xúc. Ẩn sâu trong từng câu chuyện là tình yêu dành cho con người, cho lịch sử và ký ức dân tộc – đặc biệt là những linh hồn đã khuất, vẫn âm thầm hiện diện quanh ta qua từng kỷ vật, bức ảnh, từng lát cắt của thời gian tưởng chừng đã ngủ yên”.

Tại sao lại tục ngữ? Trên bìa bốn cuốn Tục ngữ Việt Nam do Nguyễn Cừ biên soạn và giới thiệu, có viết: “Tục ngữ là sản phẩm tinh thần tập thể của nhân dân lao động. Đó là sự tổng kết cao nhất về kinh nghiệm sống, nhân sinh, ứng xử, đạo đức và cả trong lao động sản xuất, dự báo thiên nhiên” (NXB Văn học, 2008). Cách hiểu này không xa mấy so với những cách hiểu về tục ngữ trong các công trình nghiên cứu, các giáo trình về văn học dân gian có uy tín (của Vũ Ngọc Phan, Chu Xuân Diên, Đinh Gia Khánh, Nguyễn Xuân Kính v.v…). Nó cho thấy rằng, không gì khác, tục ngữ Việt vừa là “túi khôn” của người Việt, vừa là kết tủa tâm tính, sắc thái tinh thần, diện mạo nhân cách của người Việt. Tục ngữ Việt, có thể nói, chứa đựng trong nó những cái gì chung nhất, mang tính phổ quát nhất, phản ánh rõ ràng nhất những nét đậm trong tính cách của người Việt.

Chân lý có một hay có nhiều?

Trước hết, phải nói tới tính bất nhất của người Việt như nó được thể hiện qua kho tàng tục ngữ. Bất nhất có thể hiểu là sự lệch pha, thậm chí là sự trái ngược, trong quan niệm, trong cách hành xử của con người, dù vẫn là tình huống ấy, bối cảnh ấy, đối tượng được nói đến ấy. Khảo sát/ đọc tục ngữ Việt Nam, không ít phen chúng ta sẽ phải “ngớ” người ra trước những biến đổi – như một con tắc kè hoa – trong thái độ ứng xử của người Việt. Hãy thử đặt câu “Một giọt máu đào hơn một ao nước lã” (hoặc câu “Họ chín đời còn hơn người dưng”) bên cạnh câu “Bán anh em xa mua láng giếng gần”. Hãy thử đặt câu “Đời cua cua máy, đời cáy cáy đào” bên cạnh câu “Đời trước đắp nấm, đời sau ấm mồ”. Hãy thử đặt câu “Hàng xóm tối lửa tắt đèn” bên cạnh câu “Cháy nhà hàng xóm, bình chân như vại” v.v và v.v…

Tôi chỉ lấy ba ví dụ, thực tế thì chúng ta có thể “lẩy” ra vô số ví dụ như vậy từ kho tàng tục ngữ Việt Nam, nhất là ở mảng tục ngữ về quan hệ gia đình – xã hội. Đến mức thậm chí có thể khẳng định: ở mảng tục ngữ này, nếu có một câu mang ý nghĩa A, thế nào cũng phải có một câu mang ý nghĩa -A, như cực đối lập không thể thiếu của A! Nếu chúng ta quan niệm rằng mỗi câu tục ngữ là một bài học về đạo đức hoặc ứng xử, hay nói cho mạnh mẽ hơn, một chân lý, thì chẳng phải là các chân lý đang lớn tiếng cãi lộn nhau đó sao? Và, điều này có nhiều khả năng sẽ đưa đến một hậu quả: nếu người Việt Nam nào đó muốn đi vào kho tàng tục ngữ Việt Nam, muốn tìm ở tục ngữ một chỉ dẫn hoặc một niềm tin xác quyết nào đó cho hành vi ứng xử của mình trong đời sống, có thể anh ta sẽ rất hoang mang, không biết phải theo cái nào, phải làm thế nào mới đúng? Vậy, đâu là bí mật ở đây?

Bí mật, có lẽ nằm trong kiểu tư duy “mềm”, tư duy với biên độ co giãn cao của người Việt. Kiểu tư duy này không cần biết đến nguyên tắc “dĩ nhất quán chi” (lấy một cái mà bao trùm tất cả) mà đức Khổng Tử đã dạy, và nó càng không thèm quan tâm đến tính hệ thống, tính logic chặt chẽ như kiểu tư duy khách quan lạnh lùng của triết học phương Tây. Nói một cách hơi vu khoát: năng lực tư duy trừu tượng của người Việt nói chung chỉ cao đến mức có thể nắm bắt được những tình huống cụ thể, những quan hệ cụ thể, những phương diện cụ thể mà thôi, không nâng sự phán đoán của mình lên thành nguyên tắc phổ quát được. Vì thế mà các chân lý của chúng ta cứ cãi lộn nhau!

Diễn đạt cho dễ hiểu: chân lý chỉ có một, đã là chân lý thì trong trường hợp nào cũng đúng, nhưng chúng ta, những người Việt, ưa thích sự đồng tồn tại của nhiều chân lý khác nhau. Để, trong những khoảng thời gian khác nhau, những chân lý khác nhau ấy – về cùng một đối tượng – sẽ được lấy ra và sử dụng cho phù hợp với những mục đích cụ thể khác nhau của chúng ta. Hãy thử hình dung: một người đang gặp khó khăn, về tiền bạc chẳng hạn, nếu anh ta được một người bà con xa giúp đỡ, câu “Một giọt máu đào hơn một ao nước lã” sẽ trở thành câu đầu miệng, nhưng nếu người giúp anh ta là người hàng xóm không có quan hệ máu mủ ruột rà gì, thì không gì hợp cảnh hơn câu “Bán anh em xa mua láng giềng gần” (trong những trường hợp như thế này, tính bất nhất tỏ ra rất gần với chủ nghĩa cơ hội và tinh thần thực dụng: “Gió chiều nào, che chiều ấy”).

Thử thoát ra khỏi thế giới của tục ngữ, nhìn vào thực tế lịch sử dân tộc, chúng ta sẽ thấy rằng đây cũng chính là đặc điểm trội trong cách ứng xử của người Việt. Tôi xin dẫn ra một ví dụ. Năm Đinh Mùi 1427, sau khi chiến thắng quân Minh xâm lược, Lê Thái Tổ đã chỉ đạo Nguyễn Trãi thảo hai bản văn cực kỳ quan trọng: Bình Ngô đại cáo và Biểu cầu phong. Bản văn đầu là ta viết cho ta, nên đến cả Hoàng đế Tuyên Tông nhà Minh cũng bị xem thường rất mực: “Thằng nhãi con Tuyên Đức”. Bản văn sau là ta viết cho địch – một kẻ địch tuy thua nhưng cực kỳ hùng mạnh – thì vẫn “thằng nhãi con” ấy, nhưng lại được ca tụng rất mực: “Cúi nghĩ bệ hạ là bậc thánh thần văn võ, trí tuệ thông minh, đức hiếu sinh đây đó thấm đều, lòng nhất thị xa gần không khác…” (Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí. Bản dịch của Viện Sử học. NXB Giáo Dục 2008. Tập II, tr. 544).

Có hai chân lý xem ra tốt hơn là chỉ có một chân lý!

Thông minh hay láu cá?

Tiếp theo, phải nói tới tính khôn vặt của người Việt, như nó được thể hiện qua tục ngữ. Khôn vặt, nghĩa là chỉ nhìn thấy cái lợi be bé trước mắt, và chỉ là cái lợi cho bản thân mình mà thôi. Người khôn vặt, thường là người thông minh theo kiểu láu cá. Anh ta nhận định tình huống rất nhanh, và cũng rất nhanh để đưa ra cách xử lý sao cho có thể thu lợi nhiều nhất cho mình, bất chấp việc mối lợi ấy được đánh đổi bằng sự thiệt hại của người khác. Tục ngữ Việt Nam có khá nhiều câu “xui” người ta khôn vặt như vậy: “Trâu chậm uống nước đục”, “Ăn cỗ đi trước, lội nước đi sau”, “Ăn sau là đầu quét dọn” v.v… Không gì khác, có thể hiểu những câu tục ngữ trên chính là sự chỉ dẫn cho người ta con đường ngắn nhất để trục lợi. Mang cái vẻ khách quan đến mức gần như “trong suốt” – nghĩa là chỉ nêu hiện tượng, không bình luận – thế nhưng chúng lại bày ra trước mắt người đọc một thứ quan hệ nhân quả rất sòng phẳng, rất logic: nếu anh chỉ làm thế này, thì anh sẽ nhận được chỉ thế này. Nếu không nhanh tay, anh sẽ chỉ nhận được phần thiệt về mình. Bằng “khôn ngoan” ra, biết đi trước thiên hạ, anh sẽ hưởng lợi và đẩy phần thiệt cho những người khác.

Để chứng minh cho cái tính khôn vặt kiểu này, không gì tốt bằng hãy cứ nhìn vào sự phát triển kịch phát của thị trường chứng khoán Việt Nam vài năm trước. Có mấy “nhà đầu tư” có những hiểu biết sơ đẳng về thị trường chứng khoán? Có mấy “nhà đầu tư” định “đầu tư” một cách tử tế, hay là chỉ nhanh tay trong việc mua cổ phiếu sao cho rẻ nhất, rồi bán ngay khi có thể để kiếm chênh lệch, bán qua bán lại đến lúc mớ cổ phiếu chỉ còn là đống giấy lộn? Có mấy nhà “đầu tư” đã kịp nghĩ đến sự phát triển chung của nền kinh tế quốc dân?

Tính khôn vặt của người Việt còn có những biến thể khác, in dấu trong tục ngữ. Biến thể 1: nếu không nhanh tay tranh cướp để hưởng lợi được, thì ít ra, anh cũng phải biết cách giảm thiểu rủi ro cho mình, bằng việc lảng tránh đương đầu với những khó khăn, quay lưng lại hoặc đi đường vòng trước những thách thức: “Một sự nhịn, chín sự lành”, “Tránh voi chẳng xấu mặt nào”, “Lắm người yêu hơn nhiều kẻ ghét”, “Biết tay ăn mặn thì chừa, đừng trêu mẹ mướp mà xơ có ngày”, “Chú bạo chú khốn, tôi dát tôi trốn, tôi hãy còn đây” v.v…

Biến thể 2: anh cần phải biết cách nắm cho chặt, giữ cho chắc quyền lợi của mình, của gia đình mình, của cộng đồng mình, và chỉ cần quan tâm đến điều đó thôi, mọi thứ quyền lợi khác của những người khác đều không đáng phải để ý: “Ăn cây nào rào cây ấy”, “Lệnh làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ”, “Ai có thân người ấy lo, ai có bò người ấy giữ”, “Thừa người nhà mới ra người ngoài”, “Thương, cái xương chẳng còn”, “Thương người thì khó đến thân” v.v…

Biến thể 3: anh cần phải biết một trong những phương cách tốt nhất để giữ an toàn cho mình, đó là xóa bỏ sự tồn tại độc lập của cá nhân, chạy trốn vào tập thể, lấy tập thể và cơ chế chịu trách nhiệm liên đới của chủ nghĩa tập thể làm thành lũy, làm lá chắn: “Lụt, thì lút cả làng”, “Toét mắt là tại hướng đình, cả làng toét mắt riêng mình ai đâu”, “Dại đàn còn hơn tốt lỏi”, “Xấu mặt xin tương, cả phường cùng húp” v.v… (Về điểm này, nhiều nhà nghiên cứu, từ giác độ xã hội học, dân tộc học, sử học v.v…, đã lý giải bằng cách chỉ ra căn tính tiểu nông của người Việt Nam, những con người được cố kết và bị chi phối rất chặt bởi những quan hệ cộng đồng huyết tộc, quan hệ làng – họ, nếu muốn diễn đạt theo cách khác).

Từ kho tàng tục ngữ của người Việt, nói chung, có thể đọc ra khá nhiều nét trội trong tính cách của người Việt được “găm” vào đó. Tôi mới chỉ nói đến tính bất nhất và tính khôn vặt mà thôi, dù rằng thực ra có thể và cần phải liệt kê nhiều hơn thế. Nhưng chỉ thế thôi đã thấy gợn lên một mối lo: những câu tục ngữ xưa – chứ không phải tục ngữ hiện đại – nhưng hình như tính bất nhất và tính khôn vặt của người Việt được phản ánh trong đó không xưa một chút nào. Nó vẫn vậy, tươi rói, sống động và đặc biệt phổ biến trong lối suy nghĩ, lối ứng xử của người Việt ngày hôm nay. Với những “phẩm chất” ấy, đến lúc nào mỗi người Việt Nam mới trở thành một công dân thế giới đích thực, cho dẫu không phủ nhận được là rất nhiều người trong số chúng ta đang sở hữu và sử dụng thành thạo các phương tiện của nền văn minh hiện đại không thua kém gì ai? Đây là câu hỏi chắc chắn không dễ trả lời.