1. Cho đến nay, việc thể hiện sự trân trọng, yêu quý Nguyễn Du và kiệt tác Truyện Kiều đã trở thành hoạt động mang tính văn hóa và được coi như một nếp sống tri thức đẹp, không chỉ với người Việt Nam trong nước mà còn hiện diện ở đông đảo bạn bè quốc tế.

Di cảo của Nguyễn Du đã được lan tỏa qua hàng loạt bản dịch, đến tay bạn đọc khắp các châu lục. Cũng từ đó, hàng nghìn ấn phẩm, công trình, bài báo quan tâm nghiên cứu, quảng bá về Nguyễn Du và Truyện Kiều đã ra đời. Nhân loại biết đến Nguyễn Du như một biểu tượng chói sáng của nền văn học cổ điển Việt Nam, một thi nhân vĩ đại, sánh hàng với các tượng đài văn chương bất tử của nhân loại, được UNESCO đưa vào danh sách các danh nhân văn hóa thế giới, được các nước thành viên kỷ niệm trong hai năm 2014 – 2015.

Tuy nhiên, với dung lượng đồ sộ của các công trình, bài báo đã công bố liên quan đến thân thế và sự nghiệp của Nguyễn Du trên hàng chục tạp chí khoa học, hàng trăm tờ báo ở Trung ương và các tỉnh thành, việc đón nhận, tìm đọc và nhận thức vốn tri thức trong đó một cách đầy đủ, với từng cá nhân là bất khả. Và đương nhiên, do vậy, vốn hiểu biết của con người đương đại về một thi hào dân tộc tất có phần hao hụt, khiếm khuyết hoặc không tránh khỏi những nhận thức so lệch hoặc sai lệch, chủ quan đáng tiếc. Đấy là chưa kể, trong ý thức tự hào về các giá trị văn hóa của dân tộc trong lòng mỗi người, vốn được kết tinh từ những tinh hoa văn hóa dân tộc, tất sẽ có những ảnh hưởng nhất định đến các chuẩn mực nhân văn của xã hội hiện tại.

Xuất phát từ nhu cầu thực tế đã và đang đặt ra, việc đầu tư điều kiện vật chất và tinh thần để có những bộ sách sưu tầm, biên soạn một cách có hệ thống các công trình nghiên cứu về Nguyễn Du và Truyện Kiều nói riêng, về các tác giả, tác phẩm văn chương xuất sắc của Việt Nam và thế giới nói chung, là một hoạt động lao động văn hóa cần thiết, xứng đáng được ghi nhận.

Tượng Đại thi hào Nguyễn Du.

2. Trong khoảng trên dưới chục năm trở lại đây, một số nhà khoa học có trí, có tâm với Nguyễn Du và Truyện Kiều đã dày công truy tìm, tập hợp và công bố những bộ tuyển tập các công trình nghiên cứu về Nguyễn Du và Truyện Kiều, được giới nghiên cứu và đông đảo bạn đọc trong, ngoài nước nồng nhiệt đón nhận. Ấn phẩm đồ sộ đầu tiên nghiên cứu về Nguyễn Du và Truyện Kiều được đông đảo bạn đọc tiếp nhận và tri ân là Hai trăm năm nghiên cứu – bàn luận Truyện Kiều (Lê Xuân Lít sưu tầm, tuyển chọn. NXB Giáo dục, H., 2005, 2000 trang). Với 208 bài viết, tiểu luận khoa học viết về Truyện Kiều trong khoảng gần 200 năm, bộ sách đã cung cấp cái nhìn tổng thể và có hệ thống từ các nguồn tư liệu, các phương pháp tiếp cận và đánh giá của 158 tác giả thuộc nhiều thế hệ học giả, nhà nghiên cứu đối với Truyện Kiều. 

Tiếp nối bộ sách sưu tầm và biên soạn đại thành này, soạn giả Nguyễn Xuân Lam kết hợp với nhà nghiên cứu – soạn giả Lê Xuân Lít và các cộng sự lại kỳ công cho ra đời bộ sách Nghiên cứu Truyện Kiều những năm đầu thế kỷ XXI. Đón nhận bộ sách sưu tầm và tuyển chọn Nghiên cứu Truyện Kiều những năm đầu thế kỷ XXI, chắc chắn bạn đọc đều có chung cảm nhận đặc biệt về sự hiện diện một hàm lượng tình cảm và trí tuệ mới của người Việt Nam nói chung và các thế hệ học giả nói riêng với Nguyễn Du và Truyện Kiều. Bước vào thế kỷ XXI được gần 7 năm đã có thể lựa chọn được 124 tiểu luận, công trình khoa học của 97 tác giả thuộc nhiều thế hệ mà đa phần là giới nghiên cứu trung niên và trẻ tuổi, đang vươn tới độ chín của sự nghiệp nghiên cứu khoa học. Truy tầm một cách công phu và lựa chọn, biên soạn một cách nghiêm túc, cẩn trọng nguồn tư liệu phong phú các bài viết từ các tạp chí chuyên ngành, các báo chí xuất bản ở Trung ương và địa phương, bên cạnh việc tiếp nhận khối lượng tham luận khoa học lớn từ hội thảo nhân kỷ niệm 240 năm sinh Nguyễn Du do Bộ Văn hóa – Thông tin tổ chức năm 2005 tại Hà Nội, các soạn giả đã xây dựng được một bố cục các nhóm công trình theo 7 phần thông thoáng, logic và chặt chẽ: Quê hương, dòng họ, gia đình và cuộc đời đại thi hào Nguyễn Du; Các vấn đề văn bản “Truyện Kiều”; Bàn về phương pháp nghiên cứu “Truyện Kiều”; Bàn về nội dung “Truyện Kiều”; Bàn về nghệ thuật “Truyện Kiều”; Trao đổi và tranh luận; “Truyện Kiều”: tiếp nhận và giao lưu quốc tế…

Có thể nói, trong kho tàng văn chương Việt Nam, chưa có tác phẩm nào như Truyện Kiều, dù đã được nghiên cứu kỳ công qua gần hai thế kỷ với hàng trăm học giả nhiều thế hệ, lại vẫn được hàng chục tác giả nghiên cứu tiếp nối những năm đầu thế kỷ XXI mà vẫn có những phát hiện, đánh giá khoa học mới mẻ, thú vị, đóng góp cho tri thức tiếp nhận tác phẩm ngày một sâu rộng và đáp ứng được yêu cầu tiếp cận hiện đại của khoa lý luận văn học đương đại và nhu cầu thưởng thức của quảng đại bạn đọc nói chung. Hàng loạt các phương pháp nghiên cứu hiện đại đã được giới nghiên cứu áp dụng từ những năm cuối thế kỷ XX đến những năm đầu thế kỷ XXI. Người đọc thấy thú vị và hấp dẫn cũng như bị thuyết phục bởi các phương pháp nghiên cứu văn bản học mới của những Nguyễn Tài Cẩn, Nguyễn Quảng Tuân, Nguyễn Khắc Bảo, Nguyễn Hữu Sơn; phương pháp nghiên cứu thi pháp học của những Trần Đình Sử, Phạm Đan Quế, Lê Xuân Lít, Mai Quốc Liên, Trịnh Bá Đĩnh; phương pháp nghiên cứu văn hóa học của Lê Nguyên Cẩn; phương pháp nghiên cứu nhân học văn hóa của Trần Nho Thìn; và các phương pháp nghiên cứu khoa học khác đã được kế thừa và nâng cao như phương pháp nghiên cứu địa văn hóa, sinh thái học văn hóa, tâm lý học văn hóa… 

Đến với Nghiên cứu Truyện Kiều những năm đầu thế kỷ XXI, bạn đọc còn được tiếp nhận không ít những khám phá, phát hiện quan trọng của các nhà nghiên cứu mà hàm lượng khoa học từ đó (ở những phạm vi, cấp độ và mức độ khác nhau) có thể tác động không nhỏ đến mạch tư duy truyền thống vốn có đối với Truyện Kiều và ngay cả cách thức nhìn nhận về cuộc đời Nguyễn Du. Chẳng hạn, GS Nguyễn Tài Cẩn đã đề xuất một hướng nghiên cứu mới, thông qua chữ kị húy trong Truyện Kiều để tìm hiểu về thời điểm sáng tác của khoảng 900 câu khởi thảo đầu tiên, từ đó đi đến giả thuyết Truyện Kiều được viết trước thời Tây Sơn; Nguyễn Hữu Sơn sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành để truy tầm bản Kiều cổ với những phép đối sánh chặt chẽ, thuyết phục, hợp lý; Trần Nho Thìn nhận diện số phận nhân vật Truyện Kiều bằng cách tiếp cận nhân học văn hóa, điều chưa có được trong các công trình nghiên cứu từ thế kỷ trước. Giáo sư Trần Đình Sử với sự trải nghiệm của thi pháp học văn học đã đến với Truyện Kiều sâu sắc hơn, lột tả các thủ pháp nghệ thuật và tài năng nghệ thuật Nguyễn Du một cách thuyết phục và sinh động. Nguyễn Khắc Bảo lần tìm theo gia phả học để điền dã và đi đến phát hiện đại thi hào Nguyễn Du là chú vợ vua Gia Long, góp phần lý giải hợp lý cho sự kiện Nguyễn Du có lần định trốn vào nam giúp Nguyễn Ánh…

Bằng những sản phẩm khoa học đích thực được tập hợp trong công trình sưu tập này, hoàn toàn có căn cứ để nhấn mạnh rằng, chỉ bằng khoảng thời gian ngắn ngủi 5 – 7 năm đầu thế kỷ XXI, giới nghiên cứu Việt Nam đã tạo được một làn sóng mới trong/ trên tiến trình nghiên cứu cuộc đời và sự nghiệp của đại thi hào Nguyễn Du và Truyện Kiều, góp phần bổ sung và làm giàu thêm tri thức của người đọc hậu sinh với Truyện Kiều. Một điểm sáng nữa từ bộ sách này là hệ thống các bài viết về quá trình tiếp nhận và giao lưu giữa Truyện Kiều với quốc tế. Những nguồn tư liệu của Từ Thị Loan, Phan Mậu Cảnh và một số học giả nước ngoài như Ahn Kyong Hwan và Ngô Ngọc Ngũ Long đã mở ra một không gian mới, cần thiết được đặt ra và quan tâm nghiên cứu, giới thiệu khi Truyện Kiều cùng di sản văn học Việt Nam đã và đang trên đường hội nhập vào kho tàng văn hóa nhân loại.

Bên cạnh năng lực cảm thụ vốn là một trong những thuộc tính của quá trình tiếp nhận văn chương, các phương pháp nghiên cứu từ góc độ khảo sát văn bản, thể loại, thi pháp, thống kê, văn hoá học, so sánh loại hình lịch sử, quy luật tiếp nhận văn học dân gian của văn học viết được chú ý đúng mức. Ở đây cần đặc biệt nhấn mạnh vai trò quan trọng của bộ môn văn học so sánh bởi lẽ đã nói đến Truyện Kiều là đương nhiên phải bàn đến vấn đề nguồn gốc cốt truyện và việc Nguyễn Du đã tiếp nhận, chuyển hoá, sáng tạo như thế nào. Trên cả hai chiều hướng nghiên cứu so sánh các mối quan hệ trực tiếp (Truyện Kiều với Kim Vân Kiều truyện, Truyện Kiều với Hoa tiên và các truyện thơ Nôm Việt Nam…), so sánh các điểm tương đồng (Truyện Kiều trong truyền thống truyện thơ Đông Nam Á, Nhật Bản, Hàn Quốc…) đã góp phần soi sáng giá trị và chiều sâu phương thức sáng tạo Truyện Kiều, đặt thi phẩm trở thành đối tượng nghiên cứu khoa học chuyên sâu và nâng tầm lên bình diện mối quan hệ, giao lưu văn hoá quốc tế.

Một ấn phẩm nghiên cứu về Nguyễn Du và “Truyện Kiều”.

3. Nhìn vào “môi trường” hoạt động nghiên cứu khoa học xã hội – nhân văn nói chung và nghiên cứu Nguyễn Du cùng kiệt tác Truyện Kiều nói riêng, bên cạnh chuyện “bếp núc” của các nhà nghiên cứu và các soạn giả, những chục năm gần đây, có thể sơ bộ nhận diện một số vấn đề.

Một là, cho đến nay, với hàng nghìn công trình, bài báo (ở những cấp độ, mức độ, phạm vi và các giác độ tiếp cận khác nhau) đã công bố liên quan đến thân thế, sự nghiệp của Đại thi hào Nguyễn Du và các kiệt tác của ông, những thế hệ đương đại muốn có thêm những phát hiện mới, có giá trị khoa học và thực tiễn là cực kỳ khó khăn. Ấy vậy mà, thông qua bộ sách tập hợp các công trình nghiên cứu đầu thế kỷ XXI, như được giới thiệu sơ lược trên đây, không khó để đi đến đồng thuận cho sự kính trọng và tri ân với công sức trí tuệ và tâm thức của cá nhân các nhà khoa học, mang lại những giá trị không chỉ riêng đối với Thi hào Nguyễn Du và Truyện Kiều, mà còn có giá trị lớn đối với sự nghiệp phát triển văn hóa khoa học của cả nước.

Tuy nhiên, việc làm ra sản phẩm khoa học đã khó, việc có được điều kiện công bố, xuất bản các công trình đó trong điều kiện xã hội hiện tại, cũng khó khăn không kém. Soạn giả Lê Xuân Lít đã từng tâm sự với tác giả bài viết này: Ông âm thầm tiến hành bộ sưu tập các công trình nghiên cứu về Nguyễn Du và Truyện Kiều trước hết xuất phát từ ý thức yêu quý, kính trọng Nguyễn Du, trân quý di sản văn học – văn hóa của dân tộc. Bởi vậy, để thực hiện ý nguyện của mình, soạn giả Lê Xuân Lít đã vượt qua thiếu thốn khó khăn về vật chất, trích đồng lương ít ỏi của mình để “thuê” con cháu trong nhà cùng sưu tập, đánh máy và hoàn thiện bản thảo. Lại quan hệ với bè bạn chí cốt để vay mượn kinh phí đứng ra xuất bản. Kết quả tự phát hành để “hòa” số vốn đã chi ra, với ông, được coi là sự may mắn! Cái được vô hình, vô giá lại nằm ở nguồn tri thức khoa học từ những bộ sách đồ sộ kia đến với bạn đọc xa gần, trong, ngoài nước.

Ước mong khiêm tốn và dung dị là vậy, thế nhưng, số lượng các bộ sách được xuất bản, như đã thấy, lại quá ít ỏi, vừa do thiết chế, vừa do kinh phí, mới dừng ở con số hàng trăm, điều đó thật đáng tiếc!

Hai là, với người dân trong cộng đồng quốc gia đa dân tộc Việt Nam, từ hàng trăm năm nay, hầu hết mọi thế hệ đều hướng đến Nguyễn Du và Truyện Kiều với ý thức và tâm thức không chỉ thể hiện sự kính phục về tài năng sáng tạo của Đại thi hào, mà còn là, coi các kiệt tác do ông sáng tạo ra là tấm gương, khuôn mẫu điển hình để nhận thức, học tập, ứng dụng tri thức làm người, hiểu biết về quy luật của thời thế, số phận, đặng tìm cho mình một cách ứng xử phù hợp nhất, khả dĩ ứng phó với mọi hoàn cảnh, và nâng tầm những tri thức ẩn tàng trong kiệt tác của Nguyễn Du lên hàng tâm linh độc đáo.

Tuy nhiên, có thể khẳng định rằng, hầu hết các thế hệ, cá nhân đến với Nguyễn Du và Truyện Kiều đều dường như mới chỉ chủ yếu xuất phát từ ý thức cá nhân, chủ yếu thẩm thấu và nhận biết tri thức trong tác phẩm bằng vốn tri thức chủ quan của mình. Với thực tế của con số đầu sách được xuất bản (giới hạn ở loại sách nghiên cứu về Nguyễn Du và các kiệt tác của ông) lâu nay, đa số bạn đọc/người dân không thể/không có điều kiện (và dù có điều kiện về mặt kinh tế đi nữa) để được đón nhận các công trình nghiên cứu về Nguyễn Du và Truyện Kiều một cách cập nhật, có hệ thống, những mong được tiếp nhận những nguồn tri thức khoa học để nâng tầm hiểu biết của mình về Nguyễn Du và Truyện Kiều ngày một sâu sắc hơn, chân xác hơn.

Ba là, cho đến nay, Truyện Kiều của Đại thi hào Nguyễn Du đã được quan tâm dịch thuật, xuất bản tại nhiều nước trên thế giới. Bạn bè quốc tế đã nhờ đọc Nguyễn Du, qua thiên tài sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Du mà góp phần hiểu biết Việt Nam sâu sắc hơn, kính trọng nền văn hóa – văn học Việt Nam đa dạng, xứng tầm hơn. Tuy nhiên, thông qua các bản dịch tác phẩm Truyện Kiều, dù dịch giả có siêu đẳng đến đâu, chắc chắn cũng không thể lột tả được nội dung và giá trị nghệ thuật thiên tài của Nguyễn Du cho bạn đọc nước ngoài hiểu, biết được. Vì vậy, bạn đọc quốc tế nếu như được tiếp cận với bản dịch từ/trong số hàng trăm, hàng nghìn công trình, bài báo khoa học của giới nghiên cứu Việt Nam về Nguyễn Du cùng các kiệt tác của ông, chắc chắn, tầm nhận thức và ý thức của bạn đọc quốc tế về Nguyễn Du, về Truyện Kiều (và về nền văn học – nghệ thuật Việt Nam nói chung) sẽ được nâng cao gấp bội. Đương nhiên, ước vọng dịch thuật các công trình nghiên cứu về Nguyễn Du và sáng tạo nghệ thuật của ông cho bạn đọc quốc tế trong điều kiện “hội nhập toàn cầu” hiện nay, có lẽ đã và đang đặt ra một dấu hỏi lớn.

Một ấn phẩm nghiên cứu và bàn luận về “Truyện Kiều”.

4. Xuất phát từ thực tiễn nghiên cứu khoa học và sức sống của thân thế và sự nghiệp Đại thi hào Nguyễn Du trong cộng đồng bạn đọc trong, ngoài nước, như đã gợi mở sơ lược trên đây, có thể nghĩ rằng, đã đến lúc phải hướng đến việc xây dựng “bệ đỡ” bền vững cho sự phổ biến, quảng bá hệ thống khổng lồ các công trình sưu tập, nghiên cứu về Nguyễn Du và các kiệt tác của ông, đặc biệt là Truyện Kiều, đủ sức hòa nhịp/hội nhập với sự hiện tồn và phát triển của tri thức về văn hóa – văn học tầm nhân loại. Để thực hiện được ước vọng cấp thiết đó, đóng/giữ vai trò hạt nhân, không có lực lượng nào khác (bên cạnh vai trò chủ đạo của Nhà nước) ngoài đội ngũ các thế hệ doanh nghiệp, doanh nhân.

Theo nhận thức của cá nhân tôi, sự hiện diện của giới doanh nhân và đại diện các doanh nghiệp tại cuộc tọa đàm, giao lưu với Hội Kiều học như đã và đang diễn ra, chính là minh chứng đáng khích lệ cho bước đi ban đầu, hướng đến mục tiêu và nhiệm vụ xây dựng “bệ đỡ” cho sự quảng bá thân thế, sự nghiệp Đại thi hào Nguyễn Du nói riêng và di sản văn hóa – văn học, sản phẩm khoa học của Việt Nam, tới đông đảo bạn đọc trong, ngoài nước. Đó chính là sự thể hiện cụ thể nhất những hành động của một thứ văn hóa doanh nhân cao đẹp trong thời đại mới.

5. Tiếp nối không khí giao lưu khoa học trang trọng nhưng gần gũi, đồng thuận về tình cảm và nhận thức giữa các thế hệ nghiên cứu khoa học với các thế hệ doanh nghiệp, doanh nhân trong tâm thế trân quý, tự hào về sự nghiệp của Nguyễn Du và kiệt tác Truyện Kiều, trong không gian văn hóa hôm nay, có thể thêm một mong ước ở tương lai gần, Việt Nam sẽ có được một viện nghiên cứu chuyên sâu về Nguyễn Du, về sự nghiệp sáng tạo nghệ thuật của ông, đặng sánh vai với các viện nghiên cứu về các văn hào, thi hào đã và đang thu hút trí, lực của nhân loại, như các viện nghiên cứu A. Puskin, N. Sholokhov, V. Goethe,…

Với nhận thức cá nhân, tôi tin rằng mong ước của mình, nếu có sự tham gia đích thực của các doanh nghiệp, các thế hệ doanh nhân Việt Nam, chắc chắn sẽ trở thành hiện thực.

Tôi đọc Những lời nói thật không với tư cách và tâm trạng của nhà lý luận phê bình hay nhà thơ soi chiếu những quy phạm của thể loại hay đi sâu vào nghệ thuật thi pháp. Tôi cảm nhận “cõi lòng tác giả”. 

Với tư cách của một nhà báo lừng danh bề dày vốn sống và kinh nghiệm, sự từng trải hết sức phong phú, Đỗ Quảng có thừa bản lĩnh, lòng dũng cảm và sự khôn khéo để “nói thật” những chuyện không dễ nói, và rất nhiều người không dám nói. Với tư cách một nhà thơ, bước vào ngưỡng đời U90, Đỗ Quảng đã sống đủ, biết đủ, đau đủ chuyện nhân tình thế thái. Ông mang trong mình nỗi cô đơn khổng lồ, thậm chí ở đâu đó cả sự bất lực trước thói đời nhố nhăng, trắng đen lẫn lộn, chân giả bất phân. Và vượt lên trên tất cả là tấm lòng với dân với nước, với cuộc đời bằng trách nhiệm, phẩm hạnh của kẻ sĩ mà phải “nói thật”.

Cổ nhân từng dạy: “thơ hay cốt ở tấm lòng”. Trước hết những điều gửi gắm vào thơ phải là những rung cảm thật sự chân thành, những lời thốt ra từ gan ruột của một ngọn bút, một công dân có trách nhiệm. Những lời nói thật đã đạt tới cái “hay” ấy.

Cao hơn thế là sự thể hiện quan điểm yêu ghét rõ ràng, tính chiến đấu với bất công, giả dối, tiêu cực, lừa đảo và thói vô trách nhiệm của không ít người có chức có quyền. Ngọn bút Đỗ Quảng sắc lẹm: “Thằng đánh trống/ Thằng thổi kèn/ Trò vui thiên hạ/ Ăn mày dĩ vãng/ Tự quét vôi xanh/ Túm tóc kéo đầu/ Làm đẹp cho mình/ Khoe mẽ thiên hạ/ Ta bậc thánh nhân… Mặt thật/ Thò lò quay tít/ Xúc xắc đổi màu/ Một vòng tròn lừa đảo” (Xúc xắc đổi mầu).

Tập thơ “Những lời nói thật”.

Lời nói thật không cần vịn dựa vào mĩ từ hay núp bóng câu chữ mơn trớn cốt cho đẹp lòng. Tác giả chỉ thẳng vào thực trạng nói một đằng làm một nẻo, nạn tham nhũng, vô trách nhiệm của không ít kẻ tự mình vỗ ngực: “hết lòng phục vụ nhân dân” mà bàn tay luôn nhơ bẩn: “Líu lo như chim hót/ Rặt lời vàng ngọc/ Cán bộ phải gần dân/ Cán bộ phải lắng nghe dân/ Cán bộ phải vì dân/ Có lợi cho dân thì làm/ Nước trôi đổ đầu vịt/ Bố đánh trống, con thổi kèn… Sống như cha thiên hạ/ Ăn được gì cứ ăn/ Mấy con sâu đục thân/ Nhận rõ bộ mặt thật/ Tấn trò đời xấu hổ” (Mặt thật). Nhà thơ đau nỗi đau của những người bình thường, chỉ thẳng mặt một vị dân biểu lái xe đâm chết người rồi bỏ chạy. Nhờ chức tước xuông ta có thể thoát tội, nhưng trước công luận kẻ đó phải đối mặt với sự phán xét nghiêm khắc: “Giấu mặt đi đâu ông đại biểu này?/ Diễn đàn thuyết lý thu phục lòng dân/ Sống trong đời/ Dù là ai cũng thượng tôn pháp luật/ Ông nói vậy mà không sống vậy…Thái độ hèn/ Trái tim vô cảm/ Khí chất đàn ông chó gặm/ Mang danh đại biểu của dân càng tồi tệ/ Miêng nói vậy mà sống không vậy/ Làm sao dân trọng dân tin?” (Nói vậy mà không sống vậy). 

Bước vào miền thơ của Đỗ Quảng tôi có cảm giác như đi vào xưởng tạo hình đầy những hình khối điêu khắc tạo tác hối hả vâm váp, có chỗ thô mộc nhưng ánh lên vẻ đẹp nguyên khối của ngọc, của đá quý. Và hôi hổi nóng bởi hầu hết các bài thơ trong tập đều sáng tác trong năm 2024 và 2025. Tức là nói về chính những ngày chúng ta đang sống.

Bên cạnh những bài thơ thế sự là một miền thơ cảm hoài, nỗi đời của một người giầu lòng trắc ẩn, của sự cô đơn khó giãi bày, cùng nỗi đau nhân thế: “Đêm nằm nghe mọt kêu/ Vân vi tự hỏi mình/ Đời nhiễu nhương/ Đạo đức suy vi/ Tin ai?” (Vô đề 9). Hay: “Đêm chưa qua/ Ào ào gió hú, như tiếng ai gọi/ Hương tỏa khói nhang, trăm nghìn ngọn nến/ Bạt ngàn ngôi mộ lấp lóa sao đêm… Nửa thế kỷ rồi/ Lính nơi nghĩa trang vẫn tuổi hai mươi/ Đồng đội gặp lại đã già tất cả” (Vô đề 10). Và trước mất mát lớn của đất nước, của mỗi người khi Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng qua đời: “Dân đổ ra đường chào tiễn Bác Trọng về Mai Dịch/ Đồng bào muôn nơi/ Cụ già, con trẻ, thương binh xe lăn, chân giả nạng gỗ… Cúi lạy thương tiếc Người đi xa/ Những con mắt đỏ hoe/ Những dòng lệ nhòe/ Những tiếng khóc nghẹn… Linh xa qua rồi/ Người người nhìn theo/ Lệ lòng xót xa/ Trong tim người ở lại” (Đêm đau thương). Bên nỗi lo chung là niềm riêng, rất riêng của bậc làm cha, khi mình tuổi đã cao, con gái còn nhỏ, bao nỗi riêng chung đành giấu vào trong dạ để không làm ảnh hưởng tới sự hồn nhiên của con:“Đêm khuya/ Phòng con đèn tắt/ Bố ngồi bàn cầm bút/ Mấy dòng thơ ứa ra từ nước mắt/ Nỗi đau lặn vào trong, nhìn ngoài đâu thấy/ Đôi mắt cười xóa đi tất cả/ Giấu trong tim mọi đắng cay/ Cứ vậy mà sống/ Cứ vậy vui buồn/ Con chữ bờ vai ta vịn đứng dậy/ Như chiếc gậy thần dìu bước chân” (Một mình). Đỗ Quảng vịn vào con, vịn vào chữ, vịn vào sự thật mà đứng lên mà bước tiếp trong chuỗi ngày nặng gánh trần ai.

Thơ Đỗ Quảng đạt tới sự chân thành và tấm lòng trung tín. Ông đa đoan đắm đuối cùng thơ nhưng không cầu kỳ triết luận, đại ngôn. Không câu nệ lắm đến việc tu từ. Mỗi câu chữ toát lên bản lĩnh an nhiên tự tại, một quan niệm sống lão thực, một trách nhiệm đã hoàn thành ở cái thời khắc “sống gửi” của kiếp người và sẵn sàng đón nhận phút “thác về”.

Trong Những lời nói thật không ít lần ông nhắc tới cái chết, tới lúc rời xa cõi tạm và chuẩn bị đón nhận nó bằng một tấm thế bình thản, dù tâm sự với bạn hay tự nói với mình: “Sáng tỉnh dậy, tinh khôi ta thấu hết/ Mai kia về trời/ Cái tốt cái đẹp cái yêu thương mang theo/ Cái xấu cái bẩn cái buồn bỏ lại/ Ngẫm tận cùng: Cõi tạm một cuộc rong chơi” (Qua đêm). Không chỉ chuẩn bị trong tâm thế, Đỗ Quảng tự viết điếu văn cho mình, bởi ông rất kỵ những lời tiễn biệt sáo rỗng, ca ngợi người nằm xuống ai cũng giống ai, không khác gì một bản liệt kê thành tích đầy tâng bốc, dối trá, ông đã xây cho mình nơi an nghỉ tại nghĩa trang Thiên Đức trên vùng đất Tổ vua Hùng.

Cõi tạm với ông như một cuộc rong chơi và chuyến đi tìm đất đặt sinh phần cũng như một chuyến du hý, có phần hớn hở, rất vui:“Tìm chỗ cuối, sau những năm dài tất tả/ Nơi an lạc dưới mái nhà riêng/ Giấc ngủ dài ấm chỗ  mình nằm… Đêm ngày ngửa mặt ngắm sao, nhìn trời/ nắng mưa dông bão mặc đời/ Vẫn nghe chuông đổ ngọt ru cõi lòng/ Kiếp người sắc sắc không không… Ngàn thu về nơi đất Tổ, hạnh phúc nào hơn” (Chỗ ở cuối).  Sự bình tĩnh ấy lan sang con gái út Cà Rốt: “Điềm gì báo mà con gái hỏi bố/ Chủ nhật tới có đi xem mộ được không/ Bố thích nơi nào dừng chân cuối đời” (Đi xem mộ). Một chi tiết nhỏ thôi nhưng hẳn ông cũng vợi bớt nhiều nỗi lo. Người thân của ông, con gái ông sẽ không bị bất ngờ, sẽ bình tĩnh chấp nhận điều không thể tránh được.

Nhà báo, nhà thơ Đỗ Quảng (bìa trái) và tác giả bài viết – nhà văn Nguyễn Trọng Tân (bìa phải).

Tôi quen nhà báo Đỗ Quảng từ hơn 50 năm trước, khi tôi bắt đầu vào nghề báo ở tờ Thông tin. Năm 1983, tôi phụ trách tờ Tuổi trẻ Thủ đô, nhà báo Đỗ Quảng đã cộng tác với tư cách cố vấn. Anh em tôi có nhiều chuyến đi và đã từng “chiến đấu” với một nhóm người muốn biến nhà thờ dòng họ Nguyễn Đình ở xã Ninh Hiệp thành di tích lịch sử mang danh đền thờ công chúa Ngọc Hân. Ý đồ này được một vài nhà sử học và mấy vị có chức tước ở Bộ Văn hóa khi ấy tiếp tay, gây nên rối ren trong dòng họ và mất trật tự tại địa phương. Người dân trong xã định kéo sang kiến nghị Thành ủy Hà Nội, phản đối ý đồ dựng di tích giả để trục lợi. Nhà báo Đỗ Quảng lập đăng một bài phóng sự điều tra của tôi vạch rõ âm mưu “đánh lận con đen ấy” trên báo Nhân dân. Và tình hình đã được vãn hồi.

40 năm làm phóng viên đặc biệt báo Nhân dân, chuyên về mảng bài phóng sự điều tra, mảng bài khó nhất và cần sự dũng cảm nhất, Đỗ Quảng đã lập nên thành tựu khó nhà báo nào sánh kịp. Ông đã đúc kết chặng đường gian nan ấy trong nhiều cuốn sách, chỉ nghe cái tên thôi cũng đã nể phục: Sống thật như máu; Nước mắt nụ cười; Ba mươi năm phóng sự… Ông còn là cây bút văn xuôi, biên kịch điện ảnh sáng giá với nhiều tác phẩm trình làng. Và thật không ngạc nhiên khi Đỗ Quảng dan díu với thơ. Đọc Thương lắm Sài Gòn ơi; Vui buồn tháng tư tới Những lời nói thật ta nhận ra một điệu tâm hồn nhất quán nỗi yêu người, thương đời bằng một thái độ sống tích cực, một quan niệm xuất xứ đầy trách nhiệm. Với bản lĩnh ấy, khí chất ấy, cách nhìn đời ấy của một cây phóng sự lọc lõi ông đã phổ vào thơ sự hàm súc về tứ, sự tinh tế cô đọng về từ ngữ. Câu thơ ngắn nhưng ý rất dài và sâu. Lại có bài mang vóc dáng của một trường ca. Đọc xong, nhắm mắt lại cảm giác thơ ông như một mũi lao tốc ký thời đại, một phóng sự văn chương về cõi nhân sinh. Khối tích tụ cảm xúc cuộn trào nhiều khi không theo một niêm luật, cấu tứ nào mà lại tạo nên cảm hứng thi ca mãnh liệt. Đó chính là sức nặng và làm nên sự khác biệt của thơ Đỗ Quảng.

Chỉ sau một tuần lễ, khi có quyết định phát hành, Những lời nói thật đã bán được gần 900/1000 cuốn lần xuất bản đầu. con số vô cùng ấn tượng. Nghe đâu nhà thơ Đỗ Quảng đang chuẩn bị tái bản tập thơ này chỉ cách cuốn trước chưa đến một tháng. Một hiện tượng có một không hai đối với tác phẩm văn chương, đặc biệt với thơ. Một tín hiệu rất vui, cũng là một tín hiệu khiến ta phải suy nghĩ. Thơ xưa nay hầu như bị mặc định in ra chỉ để biếu tặng. Những điều nói thật đã chứng minh ngược lại. Bạn đọc đâu có quay lưng với thơ. Nhưng điều bạn đọc cần là thơ đừng bay lượn, chấp chới trên nỗi bần hàn, xa lạ với nỗi lòng của người dân, mà phải nói hộ tâm trạng, suy nghĩ nguyện vọng của họ. Những lời nói thật đã làm được điều đó, trở thành tiếng lòng của nhân quần vì thế nó được sẵn lòng đón nhận.