Ngay từ khi còn là học sinh học cấp 2 phổ thông, tôi đã thuộc lòng và nhớ mãi cho đến tận bây giờ áng văn mang đầy hơi thở hùng tráng và trữ tình của đất nước, hơi thở của người lính ngày mai ra trận thao thức chiêm nghiệm về vận nước, về thời đại trong tùy bút Đường chúng ta đi (1965) của nhà văn Nguyễn Trung Thành (mà mãi sau này tôi mới được biết đó là bút danh khi đi B của nhà văn Nguyên Ngọc)…
“Ôi dân tộc ta từ trong máu lửa mà sinh ra, mà lớn lên. Từ trong máu lửa bốn nghìn năm chúng ta đứng dậy và cất tiếng nói. Từ trong máu lửa đỏ cháy cả không gian và thời gian như vậy, tưởng như chỉ có thể là tiếng kêu rú căm hờn, dân tộc ta chỉ có thể nấc lên tiếng khóc xé ruột, xé lòng… Thế nhưng lạ lùng thay, từ trong máu lửa cháy đỏ cả lịch sử, chúng ta lên tiếng nói, và tiếng nói ấy lại là tiếng hát trữ tình, điềm đạm, trong sáng, duyên dáng và say sưa như một cuộc hẹn hò, xao xuyến như buổi gặp gỡ ban đầu. Một dân tộc đánh giặc bốn nghìn năm mà tiếng hát vẫn êm dịu, uyển chuyển như vậy, dân tộc ấy mãnh liệt và bình tĩnh biết chừng nào”…
Vâng, cảm xúc người lính sắp xung trận thật đáng yêu đến thế. Và… trong buổi chiều hôm ấy, tôi còn nhớ mãi lời bình giảng của cô giáo chúng tôi – cô chủ nhiệm dạy văn lớp 7B, trường Đoàn Kết 2 B: “Không ai tính được bao nhiêu người đã ra trận giành chiến thắng bởi các tác phẩm văn học, nhưng người ta tính được cái giá của độc lập tự do bằng máu của nhiều thế hệ Việt Nam, trong đó có các nhà văn xung trận”.
Từ khi được theo học mỹ thuật tại ngôi trường Mỹ thuật số 42 Yết Kiêu, Hà Nội, trong muôn vàn tác phẩm hội họa thể hiện hình tượng người lính của các họa sĩ Việt Nam, tôi đặc biệt ấn tượng và yêu thích bức sơn mài Kết nạp Đảng tại Điện Biên Phủ (1963). Đây là tác phẩm để đời của danh họa Nguyễn Sáng đã và đang được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
“Kết nạp Đảng tại Điện Biên Phủ” (1963) của họa sý
Cùng thế, tôi yêu thích bức sơn dầu Tiếng đàn bầu (1963) của họa sĩ Sỹ Tốt. Với bút pháp khoáng hoạt, khỏe khoắn đầy tự tin, hình tượng người lính bộ đội Cụ Hồ và các em nhỏ hồn nhiên được thể hiện trong tranh toát lên vẻ đẹp dung dị, thuần hậu, giàu cảm xúc trong sáng.
“Tiếng đàn bầu” (1963) của họa sĩ Sỹ Tốt
Và tôi yêu thích bức sơn dầu Nắng Xuân 1975 (80cm x 120cm) của họa sĩ Quang Thọ. Với bút pháp theo phong cách lập thể, họa sĩ mô tả đoàn xe tăng và những người lính chiến thắng trong khí thế xung trận tấn công và thời khắc lịch sử oanh liệt của chiến dịch Hồ Chí Minh giải phóng Sài Gòn vào cuối tháng 4, đầu tháng 5 năm 1975 trên nền của những tòa nhà cao thấp nhấp nhô giữa đô thị Sài Gòn.
Tác phẩm “Nắng xuân 1975”, sơn dầu của Nguyễn Quang Thọ. Ảnh: Bảo tàng Mỹ thuật VN
Có thể thấy, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước luôn là một đề tài lớn của văn học nghệ thuật Việt Nam nói chung và mỹ thuật Việt Nam nói riêng. Nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ Đại thắng mùa xuân năm 1975 nhưng cảm xúc về sự kiện vĩ đại ấy vẫn được lưu giữ nguyên vẹn trong lòng nhiều thế hệ người Việt và nhiều bạn bè quốc tế.
Ba bộ phim truyện điện ảnh về người lính mà tôi yêu thích có thể kể đến Bài ca người lính (tiếng Nga: Баллада о солдате) là bộ phim truyện điện ảnh Liên Xô được sản xuất vào năm 1959, do đạo diễn Grigori Chukhrai (đồng thời là tác giả kịch bản) trực tiếp dàn dựng.
Theo tài liệu nghiên cứu đăng tải trên từ điển mở, bối cảnh bộ phim diễn ra vào năm 1942, nhưng các nhân vật trong phim chỉ mặc trang phục được giới thiệu trong Quân đội vào năm 1943. Đạo diễn Grigory Chukhrai đã cố tình làm điều đó với mong muốn bộ phim sẽ được phát hành rộng rãi ở châu Âu, nơi hình ảnh người lính Xô Viết – giải phóng quân trong bộ quân phục đặc biệt này, với dây đeo vai, đã hình thành, bởi đạo diễn lo rằng ở những nước được giải phóng bởi quân đội Liên Xô, khán giả (có thể không nhận ra và không công nhận hình ảnh người lính – giải phóng cho mình nếu như vẫn mang quân phục thời gian trước đó). Quyết định của đạo diễn là có lý, nhưng vào thời ấy cũng có nhiều người phản ứng, bỏ đoàn phim bởi lý do này.
Với giá trị nội dung và nghệ thuật đã có, Bài ca người lính đã trở thành một trong những tác phẩm kinh điển của điện ảnh Xô Viết và nó mãi mãi có chỗ đứng xứng đáng trong kho tàng lịch sử điện ảnh thế giới.
Cánh đồng hoang (1979) – là một bộ phim truyện điện ảnh Việt Nam về đề tài Chiến tranh Việt Nam, do đạo diễn Nguyễn Hồng Sến dàn dựng. Không gian đề cập tới trong bộ phim chỉ vỏn vẹn trong diện tích của một cánh đồng hoang, nhưng lại khai thác cả không gian từ dưới nước phía dưới mênh mông mặt nước cánh đồng đến tận bầu trời bao la trên không nơi máy bay Mỹ ngày đêm quần thảo. Người lính của cuộc chiến tranh nhân dân trong bộ phim này của Việt Nam không hề đeo lon, đeo quân hàm, chức vụ, cấp bậc gì nhưng thật sự xứng đáng là những anh hùng quả cảm, không ngại khó, không ngại khổ, không sợ hy sinh vì lý tưởng chính nghĩa. Bộ phim giành được sáu giải thưởng trong và ngoài nước, nổi bật tại Liên hoan phim Việt Nam năm 1980.
Ai xuôi vạn lý là bộ phim về đề tài thời hậu chiến do đạo diễn Lê Hoàng dàn dựng năm 1996 (Hãng phim Giải phóng sản xuất). Đây là một trong những bộ phim điện ảnh được đánh giá là thành công nhất của Lê Hoàng và được coi là một trong những phim tiêu biểu của điện ảnh phim truyện Việt Nam trong thời kỳ Đổi mới.
Với diễn xuất chân thực, nam diễn viên Công Ninh được đánh giá khá cao, trong hình tượng một anh bộ đội với khuôn mặt khắc khổ và luôn bị ám ảnh bởi quá khứ, nhân vật Tấn đã để nhiều cảm xúc cho người xem. Mặc dù đây là vai chính đầu tiên trong một bộ phim điện ảnh, nhưng anh đã đoạt giải Bông sen vàng cho “Nam diễn viên xuất sắc nhất” tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 12. Thành công của bộ phim cũng giúp anh tạo những dấu ấn lớn đầu tiên với khán giả trong nước. Bên cạnh đó, phim cũng quy tụ được dàn diễn viên phụ khá hùng hậu gồm các diễn viên tên tuổi của cả hai miền Nam – Bắc. Năm 2012, cùng với 16 bộ phim thuộc đề tài đổi mới, Ai xuôi vạn lý được chọn để chiếu mở màn Liên hoan phim Quốc tế Hà Nội lần thứ 2, tổ chức tại Việt Nam.
Trên đây là một trong số tác phẩm tôi yêu thích trong vô vàn những tác phẩm sống mãi với thời gian về hình tượng người lính nói chung và người bộ đội cụ Hồ.
Dù đã ra đời nhiều năm, nhưng các tác phẩm vẫn có chỗ đứng trong lòng mỗi người Việt Nam. Các tác phẩm văn học vẫn tiếp cận độc giả, mỹ thuật vẫn thu hút công chúng thưởng lãm, điện ảnh khi được chiếu lại vẫn thu hút đông đảo khán giả, đặc biệt là giới trẻ, bởi những giá trị nhân văn sâu sắc và hình tượng cao đẹp của bộ đội Cụ Hồ trong cả thời chiến lẫn thời bình. Những tác phẩm này không chỉ tái hiện lịch sử mà còn phản ánh trách nhiệm, sự hy sinh thầm lặng của người lính trong đời sống hiện đại đã đem lại nhiều cảm xúc cho khán giả. Không chỉ là câu chuyện về sự hy sinh, lòng dũng cảm và phẩm chất của người lính, mà đó còn là một bức tranh sống động về những chiến công thầm lặng của Quân đội nhân dân Việt Nam qua các thời kỳ.
Không chỉ dừng lại ở những tác phẩm kinh điển đã định hình trong ký ức nhiều thế hệ, hình tượng người lính hôm nay vẫn đang tiếp tục được làm mới trong đời sống điện ảnh đương đại. Gần đây, bộ phim Đào, phở và piano (2023); Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối (2025); Mưa đỏ (2025) một lần nữa cho thấy sức hấp dẫn bền bỉ của đề tài người lính và chiến tranh cách mạng khi biết tiếp cận bằng ngôn ngữ nghệ thuật gần gũi, hiện đại hơn với công chúng.
Một cảnh trong phim “Mưa đỏ” do Điện ảnh Quân đội nhân dân sản xuất.
Trong văn học, hình tượng người bộ đội cụ Hồ và chiến tranh cách mạng vẫn là một mảng đề tài vẫn giữ sức hút mạnh mẽ với độc giả hôm nay. Một số tác phẩm gây chú ý sáng tác những năm gần đây có thể kể tới Đỉnh cao hoang vắng (2016) của Khuất Quang Thụy, Lời nguyện cầu cho những linh hồn phiêu dạt (2021, 2022) của Đoàn Tuấn, Suối Cọp (2021) của Hữu Ước, Hương (2022) của Nguyễn Thụy Kha, Vùng biên không yên tĩnh (2022) của Thương Hà, Từ giờ thứ sáu đến giờ thứ chín (2023) của Nguyễn Một, Những người lính chiến (2024) của Vũ Quốc Khánh, Thanh xuân như cỏ (2024) của Lê Hoài Nam, Khúc ca người lính (2024) của Nguyễn Trọng Tân, Huyền diệu tình người (2025) của Hoàng Dự,… Theo nhà lý luận phê bình văn học Bùi Việt Thắng, các tác phẩm đang góp phần lưu giữ ký ức lịch sử trong tinh thần nhân văn, hướng thiện, không cực đoan hay hằn thù. Đây chính là hướng phát triển tích cực, mở ra triển vọng mới cho văn học chiến tranh Việt Nam trong giai đoạn đương đại.
Một số tác phẩm văn học về đề tài người lính và chiến tranh cách mạng gần đây
Các tác phẩm hiện nay tiếp tục tiếp nối làm nên sức sống lâu bền cho hình tượng người lính trong văn học nghệ thuật – một hình tượng không chỉ thuộc về quá khứ, mà vẫn đang hiện diện, được bồi đắp và lan tỏa trong đời sống hôm nay.
