Bộ sách “Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam” gồm 5 quyển, do nhóm tác giả Văn Tân, Hoài Thanh, Nguyễn Đổng Chi, Nguyễn Hồng Phong, Vũ Ngọc Phan biên soạn, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản, phát hành là một công trình nghiên cứu có giá trị khoa học bền vững, hệ thống hóa một cách sâu sắc diện mạo và tiến trình phát triển của văn học Việt Nam từ khởi thủy đến nửa đầu thế kỷ XIX.
Văn học, nghệ thuật là một thành tố thiết yếu của văn hóa, có ảnh hưởng sâu rộng tới đời sống nhận thức, tư tưởng, tình cảm và thị hiếu thẩm mỹ của cộng đồng. Ngay từ những ngày đầu thành lập, Đảng ta đã luôn đề cao vị trí đặc biệt của văn học, nghệ thuật trong sự nghiệp cách mạng, đồng thời kiên trì quan điểm phát triển lĩnh vực này trên cơ sở tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, gắn liền với việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Trong tiến trình ấy, công tác nghiên cứu và hệ thống hóa lịch sử văn học Việt Nam không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn góp phần quan trọng trong việc bồi dưỡng nền tảng tinh thần của xã hội.
Xuất phát từ nhận thức ấy, nhiều công trình nghiên cứu lịch sử văn học đã ra đời nhằm khái quát tiến trình hình thành, phát triển, đồng thời đánh giá những thành tựu và hạn chế của nền văn học nước nhà.
Bộ sách “Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam” do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản, phát hành gồm 5 quyển. Ảnh: NXB Chính trị quốc gia Sự thật
Trong đó, “Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam” là một trong những công trình tiêu biểu. Bộ sách là kết quả của quá trình khảo cứu công phu cả văn học thành văn và văn học truyền miệng, đặt các tác phẩm trong mối quan hệ chặt chẽ với bối cảnh lịch sử, đời sống xã hội và nền tảng văn hóa dân tộc. Qua đó, công trình làm nổi bật bản sắc, sức sống và nguồn nội lực văn hóa Việt Nam được bồi đắp qua nhiều thế kỷ.
Dù mang tên “sơ thảo” nhưng bộ sách không giản lược, mà thể hiện một tầm vóc học thuật lớn, với nhiều điểm khác biệt căn bản so với các sách lịch sử văn học cùng nội dung xuất hiện trước và sau đó.
Bộ sách gồm 5 quyển, mỗi quyển đảm nhiệm một giai đoạn hoặc một phương diện quan trọng của lịch sử văn học dân tộc.
Quyển I “Phần ngữ ngôn văn tự và văn học truyền miệng” tập trung khảo cứu những thành tố khởi nguyên của văn học Việt Nam. Trong đó, phần thứ nhất trình bày lịch sử hình thành và phát triển của tiếng nói, chữ viết Việt Nam – chất liệu căn bản của văn học, gắn bó chặt chẽ với đời sống sinh hoạt của người dân. Phần tiếp theo khảo cứu văn học truyền miệng – bộ phận cổ xưa nhất và giàu tính nhân dân nhất của văn học Việt Nam, với các thể loại như ca dao, tục ngữ, thần thoại, cổ tích, ngụ ngôn…
Quyển II “Từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XVI” chia thành hai thời kỳ: từ thế kỷ XV trở về trước và từ thế kỷ XV đến hết thế kỷ XVII, tập trung làm rõ bối cảnh lịch sử, đặc điểm văn học từng thời kỳ, cũng như sự phát triển của văn học chữ Hán và chữ Nôm.
Đây là công trình hệ thống hóa toàn diện diện mạo và dòng chảy văn học Việt Nam từ khởi từ khởi thủy đến nửa đầu thế kỷ XIX. Ảnh: NXB Chính trị quốc gia Sự thật
Quyển III và Quyển IV tiếp tục phác họa diện mạo văn học Việt Nam thế kỷ XVIII – một giai đoạn rực rỡ nhưng đầy biến động. Trong bối cảnh xã hội phong kiến khủng hoảng, nhiều tác gia lớn đã để lại những đỉnh cao nghệ thuật, phản ánh sâu sắc hiện thực xã hội với những mâu thuẫn, bất công. Tiêu biểu là các truyện Nôm khuyết danh như: “Thạch Sanh”, “Phạm Tải – Ngọc Hoa”, “Quan Âm Thị Kính”; các tác phẩm văn học dân gian như “Trạng Quỳnh”, “Trạng Lợn”; cùng những tác phẩm nổi bật như “Hịch Tây Sơn”, “Phú Hầu Tạo”, “Chinh phụ ngâm khúc”, “Cung oán ngâm khúc”, “Truyện Hoa Tiên”, các tác phẩm của nữ sĩ Hồ Xuân Hương và đặc biệt là “Truyện Kiều” của đại thi hào Nguyễn Du.
Quyển V tập trung vào nửa đầu thế kỷ XIX, thời kỳ triều Nguyễn mới thành lập. Qua việc phân tích các tác phẩm của Bà Huyện Thanh Quan, Nguyễn Công Trứ, Lý Văn Phức, Cao Bá Quát, Nguyễn Văn Siêu… như “Mai đình mộng ký”, “Truyện Bích Câu kỳ ngộ”, “Đại Nam quốc sử diễn ca”, “Lục súc tranh công”, “Tự tình khúc”, “Trần tình văn”… bộ sách cho thấy sự phong phú về thể loại và sự tiếp nối, phát triển bền bỉ của các hình thức văn học dân tộc như thơ lục bát, song thất lục bát, truyện Nôm.
Dù do nhiều học giả khác nhau biên soạn, nhưng các công trình đều thống nhất ở quan điểm tôn vinh tinh hoa văn học gắn với ý thức dân tộc. Bên cạnh đó là sự nghiêm cẩn khoa học và cách đặt văn học Việt Nam trong đối sánh với văn học thế giới, qua đó khẳng định bản sắc riêng trong dòng chảy chung của văn minh nhân loại.
Với cấu trúc khoa học, mạch lạc và tinh thần học thuật nghiêm túc, “Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam” không chỉ là tài liệu tham khảo có giá trị cho nghiên cứu, giảng dạy và học tập, mà còn góp phần khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ và phát huy di sản văn hóa, văn chương của dân tộc trong bối cảnh hiện nay.
