Từ người lính pháo thủ đến trợ lý tuyên huấn giữa chiến trường Cánh Đồng Chum khốc liệt, Châu La Việt đã mang ký ức lửa đạn và những trải nghiệm trực tiếp vào trang văn. Với hàng chục tác phẩm viết về chiến tranh cách mạng, đặc biệt là những sáng tác khắc họa người lính tuyên huấn và nghệ sĩ quân đội, ông đã góp phần tạo nên một diện mạo riêng cho dòng văn học viết về những anh bộ đội Cụ Hồ làm công tác tư tưởng – văn hóa.
Ngày 6/10/2026, tại Hà Nội, Cục Tuyên huấn, Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam tổ chức Lễ đón nhận danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân lần thứ hai, ghi nhận những thành tích đặc biệt xuất sắc trong thời kỳ đổi mới. Sự kiện là dịp nhìn lại truyền thống hơn 80 năm xây dựng, trưởng thành của một cơ quan Quân đội có vai trò quan trọng trên mặt trận chính trị, tư tưởng, văn hóa. Đây cũng là dịp nhận diện những đóng góp của văn học nghệ thuật trong việc khắc họa, lưu giữ và lan tỏa hình tượng những người chiến sĩ làm công tác tuyên huấn, những sĩ quan chính trị và nghệ sĩ khoác áo lính.
Trong dòng sáng tác ấy, nhà văn Châu La Việt là một gương mặt đáng chú ý. Không chỉ là số lượng tác phẩm, với nhà văn còn là sự gắn bó giữa trải nghiệm của người trong cuộc từ những năm tháng trực tiếp sống, chiến đấu, làm công tác văn hóa, văn nghệ giữa chiến trường.
Nhà văn Châu La Việt
Từ mâm pháo chiến trường đến những trang văn đậm chất lính
Nhập ngũ năm 1969, sau thời gian huấn luyện tại Sư đoàn 320B, Châu La Việt vào chiến đấu tại Binh trạm 13, thuộc Cục Vận tải quân sự, trên mặt trận Cánh Đồng Chum – Xiêng Khoảng của nước bạn Lào. Từ một pháo thủ trên mâm pháo, ông được điều về cơ quan tuyên huấn của binh trạm, đóng tại bản Chum, công tác ở báo Đường phía trước, cùng đội tuyên văn đi biểu diễn phục vụ các đơn vị, đồng thời gùi từng gùi sách – món ăn tinh thần, từ hậu phương vào chiến trường để chuyển tới những người lính.
Đặc trưng trang viết ngay trên chiến hào của “anh lính Hoài” (tên thật) thời đó, vừa rất lính, hồn nhiên, lại rất “tuyên huấn”, như là “tấm gương soi”: “Khi đi ra chiến trường/ Chúng tôi xếp hàng ngang/ Không ai muốn lùi bước/ Khi đi nhận lương thực/ Chúng tôi xếp hàng dọc/ Đồng chí khỏe đứng sau/ Đồng chí yếu đứng trước/ Đồng chí nào thương tật/ Đề nghị xếp lên đầu” (Tuổi trẻ Trường Sơn). Cần những vở kịch công diễn tại trận địa, “anh lính Hoài” vừa là tác giả kịch bản, đạo diễn, kiêm cả diễn viên. Nhân vật là những người đáng mến quen thuộc ở trạm giao liên, khẩu đội cao xạ, trạm gác đường…
Trong hoàn cảnh chiến trường, một tờ báo, một tiết mục văn nghệ, một cuốn sách không chỉ là giải trí, còn là sự kết nối với hậu phương, là nguồn động viên tinh thần, là cách giúp người lính giữ vững niềm tin và ý chí chiến đấu. Nhờ kết hợp hai điểm nhìn, của người lính trực tiếp đối diện với bom đạn và của cán bộ tuyên huấn đã tạo nên chiều sâu riêng trong các sáng tác của Châu La Việt. Sau chiến tranh, ông tiếp tục dành nhiều tâm sức cho đề tài này thể hiện ở nhiều tác phẩm giá trị. Không chỉ là sự hồi tưởng quá khứ, đó còn là cách nhà văn trả món nợ ân tình với đồng đội và góp phần làm rõ một phương diện cực kỳ quan trọng, được coi là “linh hồn và mạch sống” của Quân đội ta.
Năm tác phẩm – một hướng tiếp cận hệ thống
Dấu ấn riêng của Châu La Việt ở mảng đề tài này, thể hiện qua 5 tác phẩm đặc sắc. Dòng sông thơm hương cỏ xương bồ khắc họa rất mực cảm động chân dung Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, vị Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị đầu tiên. Điểm nhìn trữ tình của trường ca này được trao gửi tới nhiều người, trong đó có nhà thơ Tố Hữu. Khi bạn mình sắp đi xa, “với cảm xúc đau đớn tột độ, nhà thơ xin người hộ lý một tờ giấy và ông đã viết những vần thơ thấm đẫm nước mắt về người đồng chí thân thiết nhất của đời mình… Có lẽ đó là bài thơ ông làm nhanh nhất”.
Tiểu thuyết Người hào kiệt của làng Hào Kiệt tập trung khắc họa cuộc đời cách mạng đáng ngưỡng mộ của Thượng tướng Song Hào, nguyên Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị. Tiểu thuyết Cục Chính trị Tiền Phương xây dựng một tập thể cán bộ làm công tác chính trị, tuyên huấn tại mặt trận Khe Sanh trong kháng chiến chống Mỹ. Họ trực tiếp có mặt tại những nơi hiểm nguy, chia sẻ gian khổ với bộ đội, thậm chí hy sinh như những chiến sĩ trên tuyến đầu.
Một số tác phẩm của nhà văn Châu La Việt
Vầng trăng Him Lam tái hiện hình ảnh những nghệ sỹ quân đội trong chiến dịch Điện Biên lịch sử. Tiểu thuyết này được tác giả chuyển thể thành kịch bản nhạc kịch, phối hợp với PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân – sáng tác âm nhạc. Tác phẩm được coi là thành tựu đáng chú ý trong cuộc vận động sáng tác “Sống mãi với thời gian” do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phát động.
Tập truyện ký Những ngôi sao trên đỉnh núi hướng tới chân dung các nghệ sĩ nhân dân từng khoác áo lính, với những gương mặt nổi bật, như NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy, NSND Lê Dung, NSND Hồng Hạnh. Không chỉ nói về thành tựu biểu diễn, tập truyện ký còn nói sâu sắc về mối quan hệ giữa phẩm chất người lính với quá trình lao động nghệ thuật, giữa môi trường quân đội với sự hình thành và trưởng thành của những tài năng.
Góp phần kiến tạo hình tượng người lính Tuyên huấn
Trong những năm gần đây, Châu La Việt là một trong những cây bút gắn bó tích cực nhất với đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng. Ông đã tham gia nhiều trại sáng tác, có thêm những tác phẩm viết về hình tượng người sĩ quan chính trị, cán bộ tuyên huấn, nghệ sĩ quân đội. Họ khác nhau về vị trí, nhiệm vụ và hoàn cảnh lịch sử, nhưng gặp nhau ở tinh thần trách nhiệm, sự tận tụy với đồng đội và ý thức phụng sự Tổ quốc. Hướng sáng tác của nhà văn tương đối nhất quán, có khả năng kết nối nhiều chân dung, nhiều thế hệ, nhiều dạng thức cống hiến.
Với Châu La Việt, viết về người lính tuyên huấn và nghệ sĩ áo lính cũng là viết về một phần cuộc đời mình. Những năm tháng từng đứng bên mâm pháo, làm báo chiến trường, đi biểu diễn phục vụ bộ đội và gùi sách tới các đơn vị đã trở thành nguồn ký ức để ông trở lại với đề tài qua nhiều thập niên. Nhìn lại hành trình sáng tác của ông cũng là nhìn lại vai trò của văn học trong việc lưu giữ ký ức, làm sáng rõ những giá trị tinh thần của Quân đội. Nhờ gắn bó lâu dài với đề tài và nỗ lực tiếp cận nhiều kiểu nhân vật, nhiều thể loại, Châu La Việt đã góp thêm những trang viết đầy sức sống về anh bộ đội trên mặt trận tư tưởng – văn hóa, để hình ảnh họ mang một dáng vẻ riêng trong ký ức văn học về chiến tranh.
Có thể nhận xét, Châu La Việt đã điêu khắc sinh động các tượng đài nghệ thuật người lính cụ thể và khái quát ở nhiều loại hình, trong đó có biểu tượng người cán bộ Tuyên huấn. Bằng ngôn ngữ sử thi – trữ tình, người nghệ sỹ đặt nhân vật vào trung tâm của lịch sử, lại đặt lịch sử vào mạch cảm xúc nhân văn sâu lắng, để các hình tượng tự khúc xạ trong nhau, rồi ánh xạ vào nhau cùng tôn lên vẻ đẹp rạng rỡ của tượng đài kỳ vĩ: NHÂN DÂN. Từ những trang sách sáng ngời chất lý tưởng, toát ra một nguyên lý sáng tạo chung: phải thấu hiểu sâu sắc và thấu cảm tận cùng, để đồng cảm, từ đó tạo ra sức truyền cảm, mới có thể cộng cảm cùng bạn đọc
